Κείμενα του Δημοσθένη Αγραφιώτη

 

«1^η  Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης -2001.Στιγμές και παραστιγμές»

 

Δημοσθένης Αγραφιώτης

ποιητής, καλλιτέχνης διαμέσων

Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνιολογίας,  ΕΣΔΥ

1.Απαρχές

Πολλά γράφτηκαν και πολλά θα γραφούν για τις απαρχές, τη διαδρομή ,και για τις επιπτώσεις του νέου σχετικά αυτού διεθνούς θεσμού: Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης. Σ’ αυτή την υπερπαραγωγή αφηγήσεων και λόγων, σ’ αυτό το τεράστιο φρέσκο, έρχεται να προστεθούνμερικές σκηνέςαπό  την συμμετοχή μας στην 1^η Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, Αθήνα-Δελφοί-Ολυμπία, Μάρτιος του 2001. (βλέπε https://www.lensculture.com/demosthenes-agrafiotis?modal=project-1468510 που σημειώνεται στο ανά χείρας κείμενο ως {L.F} καιhttps://www.lensculture.com/demosthenes-agrafiotis?modal=project-1468514.που σημειώνεται στο ανά χείραςως{S.S}από τον τίτλο “Sources-Springs”,για την πιο πλήρη φωτογραφική και επικοινωνιακή τεκμηρίωση σχετικά με τον Εορτασμό στους Δελφούς).Η διοργάνωση των εκδηλώσεων στους Δελφούς φέρνει αμέσως στην μνήμη με τρόπο συνειρμικό και τις «Δελφικές Γιορτές « της Εύας και του Αγγέλλου Σικελιανού.(βλέπε {L.F},fig.17).

Ο πρώτος Εορτασμός κράτησε πέντε ημέρες (18-22/03/2001),τέθηκε υπό την αιγίδα της UNESCO και υποστηρίχτηκε από κυβερνήσεις και διάφορους θεσμούς (εθνικούς και διεθνείς). Το συντονισμό είχε αναλάβει από την ελληνική πλευρά το ΕΚΕΒΙ (Εθνικό Κέντρο Βιβλίου)με επικεφαλής το συγγραφέα Βασίλη Βασιλικό – που ήταν τότε και εθνικός αντιπρόσωπος – πρέσβης της Ελλάδος στην UNESCO. Η πρώτη ημέραεργασίας(19/03/2001) των εκδηλώσεωνστο Μέγαρο Μουσικήςχαρακτηρίστηκε από κάποιες οργανωτικές αβαρίες και αστοχίες, ωστόσοτο όλο πρόγραμμα  πραγματώθηκετελικά με ικανοποιητικό τρόπο.

Η δεύτερη ημέρα εργασίας (20/03/2001) των εκδηλώσεων οργανώθηκε στους Δελφούς, και οι ξένοι προσκεκλημένοι μαζί μεμια ομάδα Ελλήνων ποιητών μεταφέρθηκαν με τουριστικά λεωφορεία στις πλαγιές του Παρνασσού. [1] Ο Μιχαήλ Μήτρας(1944-2019) έδειχνε ιδιαίτερα χαρούμενος στην επικράτεια του Απόλλωνα, καθ’ όσον του αποδίδεται η πατρότητα της ιδέας για τη Διεθνή Ημέρα της Ποίησης(1997)· αναμφίβολα, ο φίλος και υποστηρικτής του, Βασίλης Βασιλικός, οι υπηρεσίες των Υπουργείων, όπως και η εταιρεία των συγγραφέων συνέβαλαν στη διεκπεραίωση της ιδέας και τη μετατροπή της σε συγκεκριμένη διαδικασία παγκόσμιουβεληνεκούς. (βλέπε Εικ(1)).

Όταν έλαβα την πρόσκληση από το ΕΚΕΒΙ για να συμμετάσχω στις εκδηλώσεις βρέθηκα μπροστά σ’ ένα δίλημμα: να συμμετάσχω ή να μην συμμετάσχω; Είχα επιφυλάξεις για την Παγκόσμια Ημέρα της Ποίησης, καθώς πίστευα ότι οι «παγκόσμιες ημέρες» είναι αφιερωμένες σ’ ένα πρόβλημα αναμφίβολα σύνθετο και σοβαρό (π.χ. τηνενδοοικογενειακή βία, ο καταναλωτής), αλλά παρα(ανα)γνωρισμένο από την παγκόσμια «κοινή γνώμη».(«Η Ημέρα της ποίησης» συμπίπτει με την «Ημέρα του Ύπνου»,»Ημέρα του ΣυνδρόμουΝτάουν-Down»…).Το πρόβλημα με την ποίηση, αν τέτοιο υπάρχει, είναι άλλης τάξης και υφής· δεν μπορούσα να αντιληφθώ πώς η ημέρα της ποίησης θα φώτιζε ή θα έλυνε το δυσκολότατο ποιητικό σταυρόλεξο. Τότε ξεκινούσε αυτός ο νέος θεσμός και οπωσδήποτε θα έπρεπε να ελεγχθεί στην πράξη.Έτσι, θάταν λογικό να του δοθεί η ευκαιρία ανάδειξης της εμβέλειάς του. Σήμερα, διαπιστώνω ότι ο θεσμός αυτός, όταν εγγράφεται σε μια σειρά ποιητικών εκδηλώσεων – δράσεων, τότε συνεισφέρει θετικά (παράδειγμα:στη Γαλλία, όπου η «Ημέρα της Ποίησης» συμβάλλει στις δραστηριότητες της «Άνοιξης των ποιητών»)· όταν όμως οργανώνεται σε ένα φτωχό συγκείμενο από πρωτοβουλίες ποιητικής παρέμβασης, τότε το αποτέλεσμα παραμένει αμφίβολο.

Ο πρώτος εορτασμός της Παγκόσμιας Ημέρας της Ποίησης με την παρουσία ποιητών απ’ όλες τις ηπείρους και με την επίσημη υποστήριξη των κρατών και των οργανώσεων έμοιαζε να ξεκινάει υπό τους καλύτερους οιωνούς. Ο συνδυασμός των τριών χώρων με έντονη μυθολογική και ιστορική παρακαταθήκη προσέφερε ισχυρό συμβολικό και πολιτιστικό κεφάλαιο για το ξεκίνημα της Ημέρας της Ποίησης. Αντίληψη που φαινόταν αποδεκτή από τους οργανωτές και από τους συμμετέχοντες ποιητές. Όπως όλες οι διεθνείς συναντήσεις,έτσι κι αυτή είχετις σοβαρές, τις ευτράπελες, τις αντιφατικές και τις απροσδόκητες στιγμές της. Απ’ όλες τις καταστάσεις αυτές επιλέγονται κάποιες που σχετίζονται με ποιητές που ήρθαν σε αλληλεπίδραση και σε συνομιλία. Είναι προφανές ότι σ’ ένα σύντομο χρονικό διάστημα δεν είναι δυνατόν να «γνωρίσεις» όλους τους προσκεκλημένους, έστω στο επίπεδο μιας πρώτης επαφής και επικοινωνίας.({L.F.fig.1 &2 και S.Sfig.1&2}).

 

Φωτογραφίες από τους Δελφούς-δα/δα-2001.

Δυο φωτογραφίες του         γλυπτού του Γ.Σκλάβου.

 

2.Διατρέχοντα και συμβάντα

 

Όπως το πρόγραμμα ήταν ιδιαίτερα πυκνό, οι επαφές μεταξύ ποιητών μπορούσαν να πραγματωθούν μόνο στα διαλείμματα, τα γεύματα και τις επισκέψεις των αρχαιοτήτων των Δελφών. Έτσι, το τυχαίο καθόριζε την πιθανότητα των αλληλο – αντιδράσεων μεταξύ των ποιητών(βλέπε Εικ(2)). Ωστόσο, εγώ τότε είχα ένα έντονο ενδιαφέρον για τις ποιητικές εκτός του δυτικού κόσμου κι έτσι φρόντισα να έχω κυρίως συναντήσεις με ποιητές από την Ασία, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική. Η ευκαιρία ήταν μοναδική και εξαιρετική!

Ο Λόρενς Φερλινγκέτι, διακριτικός και συγκρατημένος στο κοινωνικό πεδίο, επεδείκνυεσταθεράένανάνετο αυτοέλεγχο. Στους Δελφούς (όπως και στην Αθήνα) κρατούσε μια στάση που απέτρεπε κάθε απόπειρα κοσμικότητας: παρών χωρίς επιφανειακούς ενθουσιασμούς, χωρίς καμία προσπάθεια τονισμούτης ισχυρής ποιητικής  φήμης του. Διάβασε τα ποιήματά του («Προς το Μαντείο των Δελφών»{L.Ffig.9&10}) με ήρεμο σχεδόν τελετουργικό τρόπο . Στη συνέχεια ανταλλάξαμε μια σειρά από σύντομα σχόλια για την Αρχαία Ελληνική Μυθολογία, για τα ιδιότυπαμυθολογήματα που συνδέονται με τους Δελφούς και τα τοπία τους, τις περιπέτειες του Απόλλωνα και όπως πάντα για τις πρακτικές της Πυθίας στην εκφορά ήχων, κραυγών και λέξεων και οπωσδήποτε την ποιητικό – πολιτική επεξεργασία τους από τους ιερείς – στελέχη του Μαντείου. (Στις φωτογραφίες({L.FFig.14-16}) , ο Λόρενς Φερλινγκέτι βρίσκεται μπροστά στην Κρυσταλλία Πηγή). Στις υπόλοιπες σύντομες συνομιλίες μαςκυριάρχησε το ζήτηματης αναβίωσης τηςΔελφικής παράδοσης στον ταραγμένο σύγχρονο κόσμο , σύμφωνα με την  προσέγγιση των φιλειρηνιστών, όπως  ήταν και ο Λ.Φ .

Σ’ αυτό το πνεύμα, η συνάντηση με τον HaroldoDeCampos (1929-2003 Βραζιλία) ήταν πολύ συγκινητική. {S.S, fig.5&6} Όταν τον είχα συναντήσει στο Φεστιβάλ του Cogolin (Γαλλία, 1985) μου είχε εξομολογηθεί ότι το όνειρό του ήταν να μεταφράσει τον Όμηρο χρησιμοποιώντας σχήματα και ρητορικές από την ποίηση των Ινδιάνων και των Αφρικανών σκλάβων, που θεωρούσε ως το υψηλότερο πολιτιστικό δυναμικό της χώρας του - δηλαδή, να δώσει προτεραιότητα στον ήχο, τον ρυθμό και όχι αναγκαστικά στο νόημα. [2]Επίσης ότι, πριν πεθάνει, επιθυμούσε να επισκεφτεί τους Δελφούς πού όντως τους θεωρούσε τον Ομφαλό της Γης. Τελικά κατάφερε να πραγματώσει και τα δύο προτάγματα-όνειρά του. Παρ’ όλη την ηλικία του και κυρίως παρ’ όλες τις δραματικές επιπτώσεις στην υγεία του από έναν επιθετικό διαβήτη και με τη βοήθεια του γιου του που τον συνόδευε, κατόρθωσε να γευτεί τη δύναμη του δελφικού τοπίου και την μυστηριώδη επικράτεια του Απόλλωνα. Κινούνταν με δυσκολία, ωστόσο μπόρεσε να «προσκυνήσει» τις χθόνιες δυνάμεις του Μαντείου. Σε δυο χρόνια από την επίσκεψή του στους Δελφούς αυτός οδεινός μεταφραστής Ελλήνων, Ιταλών (Δάντε), Ιαπώνων, και Κινέζων ποιητών αναπαύθηκε στην αιώνια σιωπή (08/2003).

Η μεγάλη έκπληξη έγινε με τον ποιητή WoleSoyinka(1934-) από τη Νιγηρία, που διάβασετο ποίημά του μετίτλο«Ω! Δημόσθενες!». Όταν του συστήθηκα, δεν μπορούσε να το πιστέψει ότι ένας σύγχρονος ομότεχνός του θα είχε αυτό το όνομα. Παρατήρησα με κωμική προδιάθεση ότι θεωρούσα ότι είμαι μετενσάρκωση του Εμπεδοκλή και όχι του Δημοσθένη. (βλέπε{S.S, fig.6-10}).Κουβεντιάζοντας για την ποίηση στην Αφρική του σήμερα, διαπίστωσα ότι ο ίδιοςείχε αναπτύξει μια σειρά από ποιητικά προτάγματα και ερευνητικά έργαστη γενέθλια ήπειρό του, παρόλοπουζούσε στον αγγλοσαξονικό κόσμοκαι είχε υιοθετήσειπολλές πρακτικές από το πανεπιστημιακό περιβάλλον τηςνέας του πατρίδας.(Στη διάρκεια της Προεδρίας Τράμπ,σε ένδειξηαπόλυτης διαφωνίας με τηνμεταναστευτική του πολιτική,ο ποιητήςκάτοχος του βραβείου Νόμπελ (1986) έσκισε την περιβόητη «GreenCard»και επέστρεψε στην Νιγηρία).

Ιδιαίτερη φόρτιση μου προκάλεσε η τραγουδιστική εκφορά ποιημάτων του Ινδού ποιητή AyyappaPaniker(1930-2006) την οποίατου ζήτησανα κάνει μόνο για μένα.(βλέπε {S.S, fig.11-12}). Ήταν η πιο επιτελεστική ανάγνωση στο πλαίσιο της Ημέρας της Ποίησης,σε συμφωνία με την χιλιόχρονη παράδοση της ινδικής χερσονήσου – ηπείρου. Μια ιδιωτική επιτέλεση, ένα ποιητικό προνόμιο!!Μου θύμισε τη δύναμη και την αρχοντιά του Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ που συχνά «τραγουδούσε» τα ποιήματά του. Σε μια στιγμή τσαγιού, ενώμιλούσαμε για τη σημασία της προφορικότητας στην ποίηση, εμφανίστηκε μια ασπρόμαυρη γάτα – προσεκτική και ευλύγιστη που μας πλησίασε με πολύ χάρη, ωστόσο ο Ινδός ποιητής θεώρησε την παρουσία της απειλητική και ίσως εχθρική, και ξέσπασε σε απότομες χειρονομίες και παράξενους ήχους για να απομακρύνει το δύστυχο, πεινασμένο ζώο. Μετά τη φυγή της συνεχίσαμε την συζήτηση για τις τελετουργικές απαρχές της ποίησης.

Η πιο δύσκολη, η πιο επώδυνη στιγμή στους Δελφούς ήταν η συνομιλία με τον ποιητήαπό τη Συρία που ήταν και πρέσβης της χώρας του στην UNESCO. Ως μέλος ενός διεθνούς δικτύου (στο οποίο συμμετέχουν δικηγόροι, ποιητές, καλλιτέχνες) που φροντίζει για την απελευθέρωση/αποφυλάκιση συγγραφέων, ποιητών και στοχαστών, και ύστερα από την υπόδειξη της συντονιστικής ομάδας με έδρα το Παρίσι, πλησίασα την υψηλά ιστάμενη προσωπικότητα για να αναφερθώ στον φυλακισμένο Σύρο ποιητή-πολιτικό ακτιβιστήFarajBayraqdar(1951-). Μόλις τελείωσα την εκφορά του ονόματός του και πριν καν ζητήσω τη βοήθειά του για να του δοθεί διαβατήριο ύστερα από την πρόσφατηαποφυλάκιση του κρατουμένου- έμεινε στις φυλακές από το 1987 έως το 2000 -, ο πρέσβης ξέσπασε σε φοβερές επικρίσεις: «είναι ένας αριστεριστής…πρέπει να πεθάνει…πρέπει να εκτελεστεί…». Ξαφνικά είχα την εντύπωση ότι είχα προκαλέσει διπλωματικό επεισόδιο. Δεν μπορούσα να φανταστώ ότι ένας ποιητής μπορούσε να είναι ένας τόσο χυδαίος πολιτικός. Απομακρύνθηκα με αίσθημα πικρίας και απογοήτευσης.Μετά από 3-4 χρόνια, ο φυλακισμένος ποιητής FarajBayraqdarέφτασε ελεύθερος στο Παρίσι και οργανώθηκε μια έκθεση και μια έκδοση γι’ αυτόν, στις οποίεςσυμμετείχα μ’ ένα σχέδιο σινικής μελάνης και ένα ποίημα. Η τύχη του πρέσβη μου είναι άγνωστη.

Με τον Κινέζο ποιητή LeiShuyan(1945-) συζητήσαμε για τη διαφορά ανάμεσα στο αλφαβητικό και το ιδεογραμματικό σύστημα γραφής και την επιρροή τους στην ποιητική πράξη. Μάλιστα μου έκανε κι’ ένα θαυμάσιο μάθημα για τις απαρχές των ιδεογραμμάτων.(βλέπε {S.S, fig.16-19 και fig.23-24}).Ο ίδιος δεν παρέλειψε να αναφερθεί στο ποιητικό τοπίο μετά τιςδραματικές περιδινήσεις της πολιτιστικής επανάστασης και τις αλλοπρόσαλλες επιλογές του μεγάλου τιμονιέρη, χωρίςωστόσο να καταδικάσει τη γενική πολιτική του ΚινεζικούΚ.Κ. Σε μια από τις συναντήσεις μας, συμμετείχε και ο Νοτιοκορεάτης ποιητής KoUn(1933-). Δεν μπορούσαν να επικοινωνήσουνμεταξύ τους προφορικά, αλλά με τη γραφή των ιδεογραμμάτων μπόρεσαν και βρήκαν ένα κοινό τόπο συνεννόησης γύρο από το γνωστό ζήτημα της γραφής των ιδεογραμμάτων και των πολλαπλών προφορικών αντιστοιχιών τους, καθώς και για το ζήτημα της κυριαρχίας των κινεζικών ιδεογραμμάτων στην Άπω Ανατολή. Ο KoUn μου δώρισε και ένα θαυμάσιο σχέδιο με σινική μελάνη(βλέπε {S.S, fig.20-24}).

Τέλος,ο Φιλανδός ποιητής PenttiHolappa,(1927-2017, Υπουργός πολιτιστικών υποθέσεων ,1972) πολύ δημοφιλής στη χώρα του, περιέγραψε τις αντιδράσεις της φιλανδικής κοινωνίας όταν δήλωσε απλά και ήρεμα ότι είναι ομοφυλόφιλος,οι οποίες περιλάμβαναναπό τη διατύπωση κάποιων κακεντρεχών σχολίων (πολύ περιορισμένων) μέχρι καιτην έκφραση συγχαρητηρίων για την ειλικρινή του στάση.

3. Προοπτικές

Η συνάντηση των Δελφών, μετην 1^η ημέρα συζητήσεων σε στρογγυλά τραπέζια [3] και τη 2^η ημέρα με αναγνώσεων ποιημάτων και επισκέψεων, μόνοστις παύσεις και στις ανάπαυλες του επίσημου προγράμματοςμπορούσε να αναδυθούν πλήθος από  ετερογενή, απρόβλεπτα και ανεπανάληπτα μικροσυμβάντα-μικρογεγονότα μεταξύ των ποιητών. Ωστόσο υπάρχουν (πριν απ’ όλα) και  τα μεγα-ζητήματα που συνδέονται με το παρόν και το μέλλον της ποίησης  στον φουρτουνιασμένο παγκόσμιο ορίζοντα  Ύστερα από  20 χρόνια, και με την ανάδυση μιας παγκόσμιας κρίσης , επιδημιών και πανδημιών,τίθεται το  εύλογα το ερώτημα :ποια είναι  η σημασία/η λειτουργία  του  θεσμού? Θάταν σημαντικό και νόμιμο,  η Ελληνική Εταιρεία Συγγραφέων που προώθησε την δημιουργία του θεσμού, να ζητήσει  από την ΟΥΝΕΣΚΟ ,να πραγματώσει μίαν αποτίμηση(evaluation)  της πορείας του-τηρώντας βέβαια τις πιο αυστηρές διεθνώς προδιαγραφές ποιότητας στην  προαναφερόμενη πραγμάτωση.Αναμφίβολα, η παγκόσμια πολιτικο-κοινωνική συγκυρία δεν ευνοεί ήρεμους απολογισμούς και καλά θεμελιωμένες σταθμίσεις, αλλά η ανάγκη για μια έγκυρη  διάγνωση  παραμένει πάντοτε ισχυρή  και η ικανοποίησή της απαιτεί  χρόνο , κόπο και πάθος.

Σημειώσεις

 

[1] Οι Έλληνες προσκεκλημένοι ποιητές ήταν: Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Τίτος Πατρίκιος, Θωμάς Γκόρμπας, Τάκης Βαρβιτσιώτης, Κλείτος Κύρου, Βικτωρία Θεοδώρου, Πάνος Θασίτης, Ρούλα Αλαβέρα, Γιώργης Μανουσάκης, Ιάσων Δεπούντης, Γιάννης Δάλλας, Πρόδρομος Μάρκογλου, Γιώργος Παυλόπουλος.Οι νεότεροι ποιητές, που δεν είχαν την ευκαιρία να παρουσιάσουν το έργο τους με αναγνώσεις ή αναλύσεις ήταν: Νατάσσα Χατζηδάκι, Μιχαήλ Μήτρας και Δημοσθένης Αγραφιώτης.

[2] Στο ίδρυμα HaroldodeCamposστο Σάο Πάολο της Βραζιλίας, μεταξύ των αντικειμένων και τεκμηρίων του Αρχείου του, υπάρχουν η αλληλογραφία μεταξύ μας καθώς και βιβλία με εικονοσχηματικά – ποιήματά μου. Στα αρχεία μου βρίσκεται ένα αντίτυπο με την υπογραφή του μεταφραστή της Ιλιάδας του Ομήρου στα πορτογαλικά–από την κατ’ αυτόν“βάρβαρη” γλώσσα τωνΕλλήνων, όμοια με εκείνη των γηγενών της Νότιας Αμερικής,  -σε αντίθεση με την μονότονα  τυποποιημένη ηχητικά γαλλική γλώσσα όπως του άρεσε να λέει και ο ίδιος.ΟHaroldodeCampos, οαδελφόςτουAugustoκαιοDécioPignatariδημιούργησαν (στην δεκαετία του‘50)την ομάδα:«Noigandres», αφιερωμένη στην πειραματική ποίηση –poesiaconcreta / συγκεκριμένη ποίηση.

[3] «Ο ρόλος της ποίησης στη Νέα Εποχή. Παγκοσμιοποίηση, εθνοκεντρισμός, νέες τεχνολογίες, διαδίκτυο, πολυμέσα». «Ποιος φοβάται σήμερα τον ποιητή: oπροφήτης ποιητής του παραδοσιακού κόσμου μήπως είναιη Πυθία του σημερινού;» «Η προφορική μετάδοση του ποιήματος. Η απαγγελία ως θεραπεία – ρύθμιση αναπνοής, αυτοσυγκέντρωση». « Κ. Π. Καβάφης: Ένας Έλληνας οικουμενικός ποιητής».

 

Ευχαριστίες στον Γιάννη Ρηγάδη και την MichèleValley για την κριτική ανάγνωση του παρόντος κειμένου.

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

Βλέπε και

 

https://www.lensculture.com/demosthenes-agrafiotis?modal=project-1468510

 

https://www.lensculture.com/demosthenes-agrafiotis?modal=project-1468514

 

https://www.vakxikon.gr/1h-pagosmia-imera-poihshs-2001-stigmes-kai-parastigmes/

 

 

1η εκδήλωση- ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΠΟΙΗΣΗΣ  οπότε πραγμάτωσα και τις φωτογραφίες  του γλυπτού του Γ. Σκλάβου.

 

https://www.hartismag.gr/hartis-28/diereynhseis/erga-kai-hmeres-toy-lorens-ferlingketi-sia.

 

MichelGiroud:

η πολλαπλότητα στη νιοστή δύναμη

(1940 – 2023)

 

 

                                                                          Δημοσθένης Αγραφιώτης

Ποιητής, καλλιτέχνης διαμέσων

Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνιολογίας ΕΣΔΥ

 

 

 

 

 

Κάθε φορά που συναντούσα τον MichelGirouxη συζήτηση άρχιζε πάντοτε με την ιστορία, το ζήτημα του “Ουροβόρου,” καθώς γι’ αυτόν η αληθινή μορφή του αρχαίου Ελληνικού κόσμου σχετίζεται με το μύθο του φιδιού που δαγκώνει την ουρά του και καταπίνει το δέρμα του που το αποβάλλει. Έκανε έκκληση (με επιμονή και πάθος) να αρχίσει ένα κίνημα επαναπροσδιορισμού του αρχαίου κόσμου σε μια προοπτική μη χριστιανική(Αδάμ και Εύα), δηλαδή να αποκατασταθεί η συμβολική του φιδιού σύμφωνα με τα πρότυπα της σοφίας, του κυκλικού χρόνου, της θεραπείας(Απόλλων) και της υγείας(Ασκληπιός)· και επίσης να ληφθούν υπόψη κι άλλες παραδόσεις όπως αυτές των αλχημιστών, και οπωσδήποτε η παράδοση του θεού Βράχμα και ινδικής μυθολογίας. Ένα τεράστιο πολιτισμικό και πολιτιστικό πρόταγμα για τη σωτηρία του πλανήτη! Ο  MichelGiroud (M.G.)/(Μισέλ Ζιρού)είχε πολλαπλές σπουδές και είχε συλλέξει μια σειρά από διπλώματα εμπεριστατωμένων σπουδών(DEA) και ήταν η καθαρή περίπτωση του πολυμαθούς φυσιοδίφη και του ανθρώπου σε συνεχή αναζήτηση της γνώσης σε όλες τις μορφές της: από την επιστημονική μέχρι την μυστικιστική, από τη φιλοσοφική μέχρι την ποιητική. Έτσι μπορούσε να διοχετεύσει τις γνώσεις του και την ασίγαστη ενέργειά του σε πλήθος δραστηριοτήτων: εκδόσεις, διαλέξεις, επιμέλειες εκθέσεων, δημιουργία αρχείων, μεταφράσεις, επιτελέσεις σε φεστιβάλ, προώθηση της πειραματικής ποίησης, διδασκαλία σε σχολές καλών τεχνών… Από το σύνολο των δραστηριοτήτων και δράσεων δίνονται εδώ ως παραδείγματα, ορισμένες στιγμές από το βίο τουM.G.

Στη δεκαετία του 1980 ανήκε στην ομάδα που εξέδιδε το περιοδικό “Kanal” που ήταν αφιερωμένο σε μια κριτική και μαχητική επισκόπηση του καλλιτεχνικού πεδίου· με μια ιδιότυπη μορφή[1] αναζητούσε και παρουσίαζε καλλιτεχνικές δράσεις και παραγωγές , στο γαλλικό χώρο αλλά και στον διεθνή, που αγνοούσαν τα κυρίαρχα εμπορικά μέσα επικοινωνίας χωρίς ωστόσο να αγνοεί την καλλιτεχνική επικαιρότητα την οποία όμως πλησίαζε με κριτική διάθεση και αυστηρή αξιολόγηση.                                            

Ο M.G. ως επιτελεστής είχε εξαιρετικά ειδικές προτιμήσεις. Για παράδειγμα με το βιολί του, έκανε πεζοπορικές εξορμήσεις σε δάση, σε λόφους, σε σπάνια τοπία, και οι επιτελέσεις του είχαν τον χαρακτήρα της “μονήρους τελετουργίας” -  καθώς δεν τον ακολουθούσε το κοινό. Επίσης σε κάθε επιτέλεσή του προσπαθούσενα αναπτύσσει μια διάθεση ιστορική και “εγκυκλοπαιδική”, και να υπενθυμίζει τους καλλιτέχνες που κινήθηκαν στα όρια των καθιερωμένων σταθερότυπων(patterns) της τέχνης όπως οι ντανταϊστές και (πολύ συχνά αναφερόμενοςαπό τον M.G) ο Αντωνέν Αρτώ. Ταυτόχρονα ήταν αναφανδόν θιασώτης για την πιο τολμηρή πρωτοβουλία αμφισβήτησης της νεοτερικής modernart) τέχνης και μη-τέχνης.                                                                                   

Το πάθος του για την παράδοση του DADA, τον οδήγησε να δημιουργήσει στο πλαίσιο των εκδόσεων Lespressesduréel (Dijon-FR) τη σειρά βιβλίων για τη δημιουργίασυστηματικών αρχείων για τις πρωτοπορίες στις τέχνες[2], με τον τίτλο: L’écartabsolu–Fondamentaux(βιβλία για το σώμα, την επιτέλεση, βιβλία για και από τον CharlesFourierκαι τον RaoulHausmann, βιβλία από τον HaroldodeCampos, JacquesVilleglé κ.ά). Ένας κόσμος του πολλαπλού και του αληθινά καινοτόμου! (Avant-gardes:L’écartabsolu - Chantierκαι L'écart absolu – Poche).                                                             

Το μεγάλό του όνειροήταν να δημιουργήσει ένα χώρο τέχνης, γνώσης και εκπαίδευσης, στις Άλπεις κοντά στο χωριό που ζούσε. Το “πανεπιστήμιο”  αυτό κάθε καλοκαίρι θα έπρεπε να λειτουργεί ως ένας τόπος διακαλλιτεχνικός και διεπιστημονικός, όπου επιστήμονες και καλλιτέχνες θα προσπαθούσαν να ξεπεράσουν τα συμβατικά όρια των γνωστικών – καλλιτεχνικών αντικειμένων και πρακτικών τους. Ουτοπικό όνειρο ή ντανταϊστική αναγέννηση ή ένας νέος κήπος του Επίκουρου… δυστυχώς δεν πρόλαβε να πραγματώσει το φιλόδοξο αυτό σχέδιο.                                                                                                                                  Ο M.G. υπήρξε καθηγητής στην Σχολή Καλών Τεχνών[3]τηςBesançon, πόλης της Bourgogne - Franche Comté, και είχα την τιμή να με προσκαλέσει να παρουσιάσω την ποιητική και εικαστική παραγωγή μου στο όνομα της έννοιας των διαμέσων (intermedia). Την ίδια μέρα[4], στο τέλος του απογεύματος είχε οργανώσει στην πόλη ένα μικρό αφιέρωμα για τονJosephBeuysστην πόλη τηςBesançon.Εξάλλου το κογιότ που χρησιμοποίησέ ο τελευταίος σε μια πολλή γνωστή επιτέλεση του στην Νέα Υόρκη , ήταν και το ζώο -τοτέμ του M.G-μάλιστα μερικοί τον φώναζαν:“Coyote”.Αεικίνητος και πολυσχιδής, όπως πάντοτε. Η πρώτη μου επαφή με την ISBA έμελλε να οδηγήσει σε μια πολύχρονη συνεργασία και μετά την αποχώρηση του M.G., σε συνεργασία με τον διάδοχό του MichelCollet. Η συνεργασία κράτησε σχεδόν δύο δεκαετίες και πραγματώθηκε με διδασκαλία, έρευνακαι καλλιτεχνικές δράσεις (φεστιβάλ, ειδικά σεμινάρια,masterclasses κ.ά.). Ξεχωρίζω τρία πεδία. Το πρώτο σχετίζεται με τη δημιουργία στο πλαίσιο της ISBA του τομέα έρευνας (καλλιτεχνικής, ποιητικής και θεωρητικής) με τον τίτλο: “lecorpsdel’ artiste” που κάλυπτε δραστηριότητες γύρω από την τέχνη της επιτέλεσης (η ValentineVerhaegheσυνέβαλε τα μέγιστασ’ αυτόν τον υποτομέα), την πειραματική ποίηση (εικονοσχηματική / οπτική, ηχητική, επιτελεστική…) και τη χρήση νέων τεχνολογιών (video, ηλεκτρονική μουσική…). Το δεύτερο: την κριτική αξιολόγηση (review) και τη στάθμιση(assessment/evaluation) των διπλωματικών εργασιών των σπουδαστών της Σχολής· την πραγμάτωση σεμιναρίων – masterclasses για τα θέματαενδιαφέροντος του προαναφερόμενου τομέα έρευνας της ISBA· επίσης την συμβολή και την άσκηση της προεδρίας του φεστιβάλ “Excentricités” που ήταν αφιερωμένο στην παραγωγή και παρουσίαση επιτελέσεων από τους σπουδαστές/ριες των Ευρωπαϊκών Σχολών Καλών Τεχνών. Το τρίτο: δημιουργήθηκε μια γέφυρα επικοινωνίας και συνεργασίας μεταξύ ISBA και ΑΣΚΤ (Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας) με άμεσο αποτέλεσμα την ανταλλαγή εκπαιδευτικών εμπειριών εν όψει μεταρρυθμίσεων στην ελληνική Σχολή και τη συμμετοχή περίπου 40 σπουδαστών της στο Φεστιβάλ “Excentricités”- και επί πλέον  με μεγάλη επιτυχία των τελευταίων.                                                    

Ο M.G. φορούσε πάντα (τουλάχιστον όσο τον γνώρισα βέβαια) μια τραγιάσκα δίνοντας την εντύπωση ενός “εργάτη του καλλιτεχνικού – πολιτιστικού πεδίου”. Σε μια κοινωνική συνάντηση στην πόλη Arras, τον είδα σ’ ένα διάδρομο στο σπίτι της HortenseGauthierκαι του PhilipeBoisnarχωρίς την τραγιάσκα του, αναδύθηκε σχεδόν μια άλλη προσωπικότητα, ενός ανθρώπου που πέρασε μια ζωή ανάμεσα σε βιβλία, κείμενα, αρχεία και βιβλιοθήκες. Μια μεταμόρφωση ολική, μια άλλη εκδοχή στον τρόπο της πολυδιάστατης υπόστασής του.                                                                                            ΟM.G. ήταν έτοιμος να προτείνει (κάθε στιγμή )προτάγματα για εκθέσεις, εκδόσεις, φεστιβάλ και ήταν βαθιά πεπεισμένος οι εύρωστες πρωτοπορίες στο τέλος θα νικήσουν τα καθιερωμένα  εμπορικά σχήματα· κι αυτό είναι σίγουρα θέμα χρόνου καθώς οι καθιερωμένες δομές δείχνουν σημάδια φθοράς και αδυναμίας. Μάλιστα, καθώς συχνά κουβαλούσε ένα είδος απλής τρομπέτας, το μουσικό όργανο του επέτρεπε να ευαγγελιστεί το θρίαμβο της πρωτοπορίας με τους ήχους του οργάνου του. Επίσης ήταν έτοιμος να συζητήσει κάθε ζήτημα της τέχνης και στο σήμερα και στο παρελθόν, ακόμη κι ενός μέλλοντος ανοιχτού σε πειραματισμούς αισθητικούς και κοινωνικούς. Ήταν ακούραστος και ανεξάντλητος συζητητής! 

Ο M.G. υπήρξε πολυσυμπαντικός διανοητής, καλλιτέχνης και θεωρητικός της τέχνης, αναγεννησιακό ανθρώπινο ορόσημο, απόδειξη ότι η περιέργεια δεν έχει όρια και ότι η εργασία στα όρια και με όρια είναι απαραίτητη για την κοινωνική εμβέλεια της τέχνης, χωρίς να είχε φοβηθεί ότι μ αυτόν τον ιδιότυπό  βίο του μπορούσε να θεωρηθεί ως έκκεντρος ή εκκεντρικός.

Από αρι­στε­ρά οι Γάλ­λοι Michel Giroud, Julien Blaine,Serge Pey, η Nadine Agostini, ο Δη­μο­σθέ­νης Αγρα­φιώ­της, ο Ισπα­νός Bartolomeo Ferrando και ο Ιτα­λός Giovanni Fontana, στο αγα­πη­μέ­νο εστια­τό­ριο του Σε­ζάν και του Ζο­λά, Brasserie "Art & Architecture" του 19ου αιώ­να. Aix-en-Provence (Γαλ­λία), Με­τα την εκ­δή­λω­ση-έκ­θε­ση «Τα παι­διά του Απο­λι­νέρ και της Με­σο­γεί­ου», Ίδρυ­μα Saint-John Perse, Μάρ­τιος 2014.[ΧΑΡΤΗΣ 63 {ΜΑΡΤΙΟΣ 2024}].

 

 

---

[1] ως έντυπο

[2]καθώς και βιβλία που έχουν χαρακτήρα διακαλλιτεχνικό και διεπιστημονικό και τέλος βιβλία με έντονη αισθητική αναζήτηση ως προς την ίδια τους την υπόσταση.

[3] (ISBA – Institut Supérieure des Beaux – Arts)

[4] Της παρουσίασής μου στη σχολή -ISBA

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ: ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ

  ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ

ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ

                                                             ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ

                                                                        ΑΘΗΝΑ 2004

TΟ ZHTHMA TOY ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΜΦΙΛΊΩΣΗΣ ΑΝΘΡΏΠΟΥ ΚΑΙ ΦΎΣΗΣ

ΥΠΟ ΤΟ ΠΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΗΣ ΦΡΑΝΚΦΟΥΡΤΗΣ.

I

Θα ξεκινήσω το κείμενο μου με δύο κομμάτια από έργα του μεγάλου Ινδού ποιητή Ραμπιτρανάθ Ταγκόρ. Το πρώτο είναι από πεζό ποίημα, που βρίσκεται στην ποιητική του συλλογή Συγκομιδή και περιέχει σε συμπύκνωση μια ολόκληρη θεώρηση και στάση ζωής: «Δάσκαλε δώσε μου το πιο μικρό σπειρί από εκείνον τον πλούτο, που περιφρονεί όλα τα πλούτη του κόσμου». Έτσι απευθύνεται ο μαθητής προς το σοφό βραχμάνο δάσκαλο του ύστερα από κατανόηση του μηνύματος που ήθελε με σιωπηλό και απέριττο τρόπο να μεταβιβάσει ο δεύτερος στον πρώτο. 1 Το άλλο κομμάτι είναι από το φιλοσοφικό του βιβλίο Τελείωση και αναφέρεται σ’ ένα ολόκληρο σύστημα σκέψης, που χαρακτηρίζει το δυτικό πολιτισμό και που ο ποιητής το αντιπαραβάλλει με τον τρόπο σκέψης του ινδικού πολιτισμού. «Στην αρχαία Ελλάδα ο πολιτισμός αναπτυσσόταν στο άστυ που προστατευόταν από τα τείχη του. Το γεγονός είναι, ότι τείχη προστάτευσαν το λίκνο όλων των νεότερων πολιτισμών. Η υλική αυτή προστασία αποτύπωσε τη σφραγίδα της βαθιά στο πνεύμα των ανθρώπων. Εισήγαγε στις αντιλήψεις μας την αρχή του «διαιρεί» και «βασίλευε», πράγμα που δημιουργεί μέσα μας τη συνήθεια να θέλουμε να εξασφαλίσουμε κάθε κατάκτηση μας περιβάλλοντας την με τείχη...

Υποδιαιρούμε τις γνώσεις μας σε στεγανά διαμερίσματα, κάνουμε διάκριση μεταξύ ανθρώπου και φύσης... 2 » 

Η επιλογή των παραπάνω κομματιών δεν έγινε τυχαία, αλλ’ αντίθετα ήθελε να καταδείξει ότι το οικολογικό κίνημα όχι απλά νομιμοποιείται ν’ αναζητήσει τη φιλοσοφία του 3 , αλλά μπορεί ν’ αντλήσει γι’ αυτόν το σκοπό από τον ήδη υπάρχοντα πνευματικό πλούτο της ανθρωπότητας μ’ έναν τρόπο που σε πρώτη φάση δεν φαίνεται ορθόδοξος. Αλλά, ακριβώς εδώ βρίσκεται το άνοιγμα μιας άλλης προοπτικής: εγκυροποίηση κάθε πνευματικής και βιωματικής προσέγγισης ανθρώπινων ζητημάτων και προβλημάτων, που δεν φέρνει αναγκαστικά την «καθώς πρέπει» σφραγίδα ενός «ορθόδοξου» σύγχρονου πνεύματος, που στηρίζεται αποκλειστικά στην επιστήμη και στην τεχνική, από τη στιγμή που μπορεί να προσφέρει με το δικό της τρόπο στο ανέβασμα της ποιότητας της ανθρώπινης ζωής και συμβίωσης. Και δεν είναι λίγες οι φορές που τέτοιες προσεγγίσεις προσφέρουν.

Κι ακριβώς εδώ πάλι είναι η ευκαιρία να τονίσουμε το μετα-ματεριαλιστικό 1 και αντιματεριαλιστικό βαθύτερο φιλοσοφικόχαρακτήρα του οικολογικού κινήματος. Και εννοούμε φυσικά σ’ αυτό το επίπεδο όχι τ’ αποσπασματικά κινήματα προστασίας του περιβάλλοντος, αλλά εκείνο το οργανωμένο και ριζοσπαστικό κοινωνικό κίνημα, που επιμένει ότι έχει ένα συνολικό άλλο τρόπο θεώρησης της ανθρώπινης ζωής και της οργάνωσης της μέσα στις κοινωνικές ομάδες 5 .

Το νόημα του πρώτου κομματιού εμπεριέχει κι αναφέρεται ακριβώς σ’ ό,τι, ως επί το πλείστον, δεν υπήρχε ή δεν υπάρχει στην ανθρωπότητα, αλλά και που δεν παύει ποτέ να είναι οι μεγάλες οριακές στιγμές της προς τις οποίες πρέπει διαρκώς να κατατείνουμε έστω και μέσα από μια συνειδητοποιημένη κι εσωτερικευμένη σισύφεια προσπάθεια. Είναι αυτό που πρέπει να πραγματοποιείται, αν και αντίθετα συχνά απουσιάζει από τις ανθρώπινες δραστηριοποιήσεις και πραγματοποιήσεις. Και θα ήταν πέρα για πέρα λαθεμένο να νομιστεί ότι ο εσωτερικός πνευματικός και ψυχικός πλούτος υφίσταται ακριβώς πάνω από το πεδίο ενός ανελέητου και χωρίς όρια ανταγωνισμού ανθρώπου και φύσης υπό την προϋπόθεση ότι ο πρώτος στέκεται άσπλαχνος νικητής απέναντι στη δεύτερη. Ο εσωτερικός πλούτος όχι απλώς δεν αίρεται απ’ την ισορροπία «ανθρώπινου» και «φυσικού», αλλά δεν είναι άστοχο να θεωρήσουμε ότι η τελευταία μπορεί να περιληφθεί μέσα σ’ αυτόν τον ίδιο (ας θυμηθούμε π.χ. την διαλεκτική αντιθετικότητα κι ενότητα του Απολλώνειου και Διονυσιακού στοιχείου στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, όπως γλαφυρά και βαθυστόχαστα την ανέλυσε στην Γέννηση της Τραγωδίας ο Φρειδερίκος Νίτσε 6 . Ακόμη βαθύτερα ας προσεγγίσουμε προσεκτικά το πνεύμα της ενδιάμεσης οδού ανάμεσα στην απληστία (του πόθου και του εγωισμού) και τον ασκητισμό που διδάσκει ο φιλοσοφημένος Βουδδισμός 7 ή ας αφήσουμε να μας διαπεράσει χωρίς προκαταλήψεις η ποιητική πνοή του «Φτωχούλη του Θεού» (όπως αναδύεται μέσα από τον «Ύμνο του προς τον Παντοδύναμο, τον Ήλιο, τη Σελήνη, τ’ Άστρα, και τη Μάνα Γη...» 8 )

Κι όταν οι εκπρόσωποι της σχολής της Φρανκφούρτης (Μαρκούζε, Χαρκχάϊμερ, ο Αντόρνο), αρνούμενοι την απο- στεωμένη μαρξιστική ορθοδοξία 9 , προσπαθούν να φτάσουν σ’ ένα αναλυτικό βάθος, ακόμη μεγαλύτερο από εκείνο που στηρίζεται στην αποκλειστική σχεδόν άποψη ότι ο "κινητήριος μοχλός της Ιστορίας είναι η ταξική πάλη", για να εξηγήσουν αλυσίδες καταπιέσεων και τυφλών κυριαρχικών τάσεων, όταν αρνούμενοι επιπλέον την αρνητικότητα του υπάρχοντος ανθρώπινου κόσμου 10 , αισθάνονται παράλληλα αδυναμία ανατροπής του, τι άλλο κάνουν παρά να πιστεύουν στον πλούτο των πνευματικών και ηθικών αξιών, ως ένα πλούτο που εσωτερικά υποστασιοποιείται χωρίς να έχει αναγκαστικά μια εξωτερική-αντικειμενική επιβράβευση ή συγκεκριμένη ιστορική δυνατότητα. Την ίδια στιγμή όμως αναζητούν την συμφιλίωση ανθρώπου και φύσης κατανοώντας ότι η αντίθετη κατάσταση δεν προσέφερε ένα σταθερό μπούσουλα διαρκούς και δημιουργικής πνευματικοποίησης ή κοινωνικής ορθότητας. Γιατί πράγματι, αν θέλουμε να μιλήσουμε λίγο συμβολικά, όταν ο Διόνυσος μεταβλήθηκε σε "διάβολο", ο Απόλλωνας τραγούδησε ομορφότερα τραγούδια με την λύρα του; Το "κρασί και ο έρωτας του πονεμένου κι αναστημένου Διονύσου 11 δεν αίρει ούτε αίρεται από τη "λύρα" και το "φως" του Απόλλωνα. Οι αρχαίοι Έλληνες μπόρεσαν να δουν αυτή τη διαλεκτική ενότητα των αντιθέτων δημιουργικά. Η σχολή της Φρανκφούρτης αναζητά κι αυτή την ίδια ενότητα όχι βέβαια μέσα από τη δύναμη ενός ποιητικού πνεύματος αλλά μέσα από περίπλοκες αναλύσεις που θέλουν ν’ αποκαλύψουν το «ψεύτικο φυσικό» και παράλληλα, μέσα από μια διαδικασία ιστορικής απελευθέρωσης, να δώσουν την ελπίδα μιας συμφιλίωσης κοινωνίας και φύσης 12

Η μέχρι τώρα κοινωνική πραγματικότητα όμως ήταν αντίθετη, όταν την αντιμετωπίζουμε ιδιαίτερα σαν ενιαίο σύνολο (π.χ. κι οι Έλληνες ακόμη έφτασαν στην παραπάνω βιωμένη αντίληψη, αλλά σαν "ελεύθεροι" πάνω σε "δούλους". Το θέμα ήταν και είναι να πραγματοποιηθεί η παραπάνω ισορροπία απ’ όλο τον κοινωνικό οργανισμό συλλογικά). Ανταγωνισμός χωρίς όρια «ανθρώπινου» και «φυσικού», ενώ παράλληλα η κυριαρχία του πνευματικού πλούτου πάντα αμφισβητείτο. Η ίδια σκοτεινιά που σκεπάζει το Απολλώνειο φως αποπροσανατολίζει το Διόνυσο και τη «συνοδεία» του κάνοντας τον να χάσει ολότελα το κέφι του για εξάρσεις «γλεντιού και ερώτων»!.. Οι μηχανισμοί αποξένωσης του «ανθρώπινου» από το «φυσικό» δεν τροφοδοτούν αναγκαστικά αντίστοιχους μηχανισμούς «πνευματικοποίησης», αλλ’ αντίθετα είναι πολλές οι φορές που καταλήγουν ή συλλειτουργούν με καταστάσεις ουσιαστικής πνευματικής και ηθικής φτώχειας. Η οικονομική δραστηριότητα όσο επιτυχημένη κι ορθολογικοποιημένη κι αν είναι (βλ. Μαξ Βέμπερ, Το Πνεύμα του Προτεσταντισμού και η Καπιταλιστική Ηθική 12α ), δεν είναι φυσικά εκείνη που οδηγεί στον πλούτο που εννοεί ο Ταγκόρ. Το ίδιο μπορούμε να πούμε για οποιαδήποτε πρόοδο της τεχνολογίας, όταν τη δούμε αυτόνομα κι ανεξάρτητα από οποιοδήποτε σύστημα πνευματικών και ηθικών αξιών. Όλος ο σύγχρονος και τρομερός υλικός πολιτισμός, ενώ αποξενώνει από το «φυσικό» και στρέφεται κατά του περιβάλλοντος, παράλληλα απο- πνευματικοποιεί τον άνθρωπο για να μην πω ότι τον αποβλακώνει. Όταν ο Διόνυσος διαισθανόταν ότι θα «εγκλειστεί στην κόλαση» ήταν η ίδια εποχή που ο Ιουλιανός ο Παραβάτης μάταια προσπαθούσε να επικοινωνήσει με το πνεύμα του διωκόμενου Απόλλωνα...

Το δεύτερο κομμάτι του Ινδού ποιητή αναφέρεται στα χαρακτηριστικά εκείνα της δυτικής ορθολογικής σκέψης που από τη μια οδήγησαν στη διαφοροποιημένη και εξειδικευμένη γνώση (ειδικές επιστήμες, τεχνολογία), αλλά από την άλλη, ύψωσαν «τείχη» τόσο προς το «φυσικό», όσο και προς τη σφαιρική σύλληψη του ίδιου του ανθρώπου. Ένας διπλός κατακερματισμός, τόσο σ’ επίπεδο φυσικού περίγυρου και εσωτερικής φύσης, όσο και σ’ επίπεδο καθαρά ανθρώπινου χώρου. Ήταν αυτό που υπήρχε και υπάρχει σαν δυτική πολιτιστική πραγματικότητα (και τα ορθολογικά αναπτυξιακά προγράμματα της οικονομικής αύξησης και συσσώρευσης στην Ανατολή ουσιαστικά μιμούνται τη Δύση ) και εμπεριέχει ένα μόνιμο λάθος 13 -καταντάει μάλλον μια αλυσίδα λαθών- που το πληρώνουμε με καταστάσεις ποικίλων μετασχηματισμών κι απρόβλεπτων συνεπειών.

Η «πολιτιστική μηχανή» στο σύνολο της και στις περισσότερες εκδηλώσεις της βρισκόταν και βρίσκεται έξω από εκείνο το πνεύμα της ενότητας ανθρώπου και φύσης (τόσο εκείνης που γίνεται αντιληπτή έξω από μας όσο κι εκείνης που βιώνεται μέσα σε μας) που την αναγκαιότητα του επισημαίνει ο Ταγκόρ. Παράλληλα το πνευματικό της τμήμα υστερούσε κι υστερεί σημαντικά έναντι του υλικού κι έτσι δεν πρέπει να εκπλησσόμαστε, όταν η σύγχρονη τεχνοκρατούμενη και καταναλωτική κοινωνία, ενώ με το ένα της χέρι καταστρέφει το περιβάλλον, με το άλλο μας σπρώχνει σ’ ένα σκοταδισμό νέου τύπου, όπου ο χυδαίος ματεριαλισμός συναγωνίζεται την εικονολατρική αποβλάκωση! 14 ... Η αλυσίδα συνεχίζεται!.. (Η διαφωνία μου όμως με τον Ταγκόρ είναι στο ότι ρίχνει ευθύνες, απ’ ό,τι φαίνεται, στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό. Το λάθος δεν ξεκίνησε ακριβώς από αυτόν, αλλά από την αποσπασματική ερμηνεία ορισμένων στοιχείων του. Όταν χάθηκε η σφαιρικότητα της αρχαιοελληνικής βιοθεωριας "το πράγμα στράβωσε". Τείχη μπορεί να υπήρχαν στην αρχαία Ελλάδα, αλλά υπήρχε και μια ολόκληρη μυθολογία θεών και ηρώων, που έμοιαζε χωρίς υπερβολές με μια ατέλειωτη θάλασσα ποιητικών συλλήψεων, που ήταν ανοιχτές και καθόλου περιχαρακωμένες. Οι αρχαίοι Έλληνες ήξεραν να βρίσκουν, τουλάχιστον στους κλασσικούς χρόνους, και να στηρίζουν ενοποιητικές γέφυρες. Οι γέφυρες μάλλον αργότερα κόπηκαν.)

Έτσι με τέτοιες προϋποθέσεις (δηλαδή με ουσιαστική πνευματική πενία, με διάσπαση της ενότητας ανθρώπινου και φυσικού, με εξάρτηση από το "υλικό έχειν" και την "τυφλή τεχνολογία") πώς να βιώσεις μια ποιητική προσέγγιση της διαλεκτικής σχέσης ανθρώπου και φύσης; Σε περιόδους βέβαια παρακμής αναζητιέται η αγκαλιά του γραφικού φυσικού περιβάλλοντος (ο Θεόκριτος και τα Ειδύλλιά του) ή καταλήγουμε σε αισθησιακές υπερβολές 15 (άκρατη ηδονοθηρία, το Σατυρικό του Πετρώνιου ποια εποχή γράφτηκε;) αλλά φυσικά τέτοιες στάσεις και αντιδράσεις δεν αποτελούν την συγκροτημένη ενοποιητική γέφυρα της πνευματικής ανάτασης και των βιωμένων"φυσικών" στοιχείων της ανθρώπινης ύπαρξης. Βέβαια το "λάθος", για το οποίο μιλήσαμε παραπάνω, για την σχολή της Φρανκφούρτης δεν στοιχειοθετείται μόνο στο επίπεδο σχέσης ανθρώπου και φυσικού περιβάλλοντος ή τουλάχιστον δεν εξαντλείται το νόημα του μέσα στα όρια μιας εξειδικευμένης στο σημείο αυτό προβληματικής. Γι’ αυτήν, αν υπάρχει κάποιο "λάθος", υπάρχει παγκόσμια κι αναφέρεται σ’ αυτή την ίδια τη σύσταση του ανθρώπινου πολιτισμού και στις αντινομίες που κρύβει μέσα του από την ίδια του τη φύση 16 . Η προβληματική γύρω από την τάση κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στη φύση ή- το αντίστροφο της- γύρω την προσπάθεια επανασυμφιλίωσης του πρώτου με την δεύτερη είναι απλώς μία από τις διαστάσεις της συνολικής της προβληματικής.

Ωστόσο η εμβάθυνση, από σκοπιά οικολογικού κινήματος, στη δική της προσέγγιση γύρω από το μεγάλο ζήτημα της συμφιλίωσης, έχει πολλά να προσφέρει στο προηγούμενο, διότι συμβάλλει στην σφαιρικότερη ιδεολογική του συγκρότηση και του δίνει δυνατότητες ν’ αναπτύξει μια πλουσιότερη θεωρητική κάλυψη των δραστηριοτήτων του. Γιατί δεν πρέπει ν’ αγνοούμε ότι οι απώτεροι σκοποί ενός τέτοιου κινήματος, δεν είναι απλώς η αποτροπή αποσπασματικά κάποιων περιβαλλοντικών καταστροφών, αλλά η εκ νέου οργάνωση κοινωνίας και πολιτείας με τέτοιο τρόπο, ώστε να επιτευχθεί η ζητούμενη ισορροπία ανάμεσα στο "ανθρώπινο" και το "φυσικό". Σ’ επίπεδο αρνητικών διδικασιών πρέπει ν’ αναζητηθεί τι "απώτερο" προκαλεί ανισορροπία μεταξύ των δυο πόλων και σ’ επίπεδο θετικών διαδικασιών πώς μπορεί να δεθεί θεσμικά-δομικά μια επανασυμφιλίωσή τους. Μελετώντας έργα όπως Η Ιδέα της Ιστορίας της Φύσης 17 (Αντόρνο), Η Διαλεκτική του Λόγου18(Αντόρνο, Χορκχάϊμερ) ή η Έκλειψη του Λόγου19 (Χορκχάϊμερ) αντιλαμβανόμαστε ότι οι σημαντικοί αυτοί εκπρόσωποι της σχολής συναρτούν την ταξική πάλη και γενικότερα τις τυφλές τάσεις κυριαρχίας που παρατηρούνται μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία από την κυριαρχική σχέση του ανθρώπου πάνω στη φύση. Γι’ αυτούς το σύνολο των αντινομιών μέσα στη σύγχρονη κοινωνία δεν εξαντλείται αποκλειστικά, ως προς τη βαθύτερη εξήγηση του, από τις ειδικές κοινωνικές-παραγωγικές σχέσεις του καπιταλιστικού συστήματος. Η τάση τυφλής κυριαρχίας ή υποταγής είναι ευρύτερη σε ιστορική προοπτική διαδικασία και ξεφεύγει από τα όρια ενός συστήματος, που σημαδεύεται από το γεγονός της αποξένωσης των παραγωγών από τα μέσα παραγωγής και τα προϊόντα τους. Η σχέση κύριου-εξαρτώντος και υποταγμένου-εξαρτώμενου δημιουργείται και συναρτάται άμεσα από την πανάρχαιη κυριαρχική τάση του ανθρώπου πάνω στη φύση. Ο χωρίς όρια ανταγωνισμός προκαλεί σχεδόν αυτόματα μέσα στην κοινωνική ομάδα διαφοροποιήσεις, που τελικά καταλήγουν σε σχέσεις επιβολής και υποταγής. Πάνω σ’ αυτές τις σχέσεις θα συγκροτηθεί ένα ολόκληρο δομικό-θεσμικό πλέγμα, που θα στηρίζεται κάθε φορά σε συγκεκριμένο συσχετισμό κοινωνικών δυνάμεων.

Ο Αντόρνο στο πρωτότυπο και προωθημένο από σκοπιά ριζοσπαστικής κοινωνιολογικής αναλυτικής έργο του Η Ιδέα της Ιστορίας της Φύσης προβάλλει και πραγματεύεται τη διαλεκτική άποψη ότι η φύση και η ιστορία στην περίπτωση του ανθρώπου δεν υπάρχουν ξεκομμένες και αυτόνομες η μια από την άλλη, αλλά αλληλοτέμνονται κι αλληλοπροσδιορίζονται 20 . Ο άνθρωπος εξ αρχήςχαρακτηρίζεται από μια αγωνιώδη και συνεχή κυριαρχική τάση πάνω στη φύση. Η φύση του πολιτισμού του είναι τέτοια, που διαμορφώνει σχεδόν νομοτελειακά κοινωνίες ταξικών κι εξουσιαστικών διαφοροποιήσεων, που δεν περιορίζονται μόνο στο πλαίσιο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, αλλά παρουσιάζουν πολύ βαθύτερο διαχρονικό και διϊστορικό χαρακτήρα. Τα βαθύτερα αίτια των κοινωνικοοικονομικών ανισοτήτων πρέπει να τ’ αναζητήσουμε πάνω στις ίδιες τις σχέσεις ανθρώπου και φύσης, που κατά τον Αντόρνο εξ αρχής δεν είχαν μια θετική διαμόρφωση. Αν θελήσουμε, κατά συνέπεια, ν’ ανατρέψουμε το καθεστώς των ανισοτήτων πρέπει ν’ ανατρέξουμε εκεί στο πρωταρχικό επίπεδο διαμόρφωσης των σχέσεων των όνο βασικών πόλων. Αν εκεί δεν υπάρχει δυνατότητα νέας και διαφορετικής διαμόρφωσης, η προσπάθεια αλλαγής του καθεστώτος των ανισοτήτων και των αλληλοκαταπιέσεων, μάλλον θ’αποβεί μάταιη.

Και στο σημείο αυτό δικαιούμαστε να προεκτείνουμε σε κάθε κατεύθυνση τις συνέπειες της αέναα αναπαραγόμενης δομής της ουσιαστικά εγκλωβισμένης και καταπιεστικής κοινωνίας. Οι κοινωνικές δομές, που παράγουν επιθετικότητα, βία, καταστρεπτικότητα και πνεύμα ακατάσχετης «εκμετάλλευσης» και ανεξέλεγκτης χρησιμοποίησης ανθρώπων και φυσικών πόρων, είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν προωθούν ένα κλίμα ισορροπίας και συμφιλίωσης με τη φύση και το περιβάλλον. Αν στραφούμε πάλι στη διάσταση της «ένδον» φύσης θα διαπιστώσουμε πως κι εκεί η καταπίεση παράγει δραστηριότητες επεκτατικές και καταστρεπτικές σε βάρος του συνόλου της ανθρώπινης κοινότητας (π.χ. συνδυάστε π.χ. απόψεις της βεμπεριανής ανάλυσης σχετικά με την αλληλεξάρτηση πνεύματος καπιταλισμού και προτεσταντικής ηθικής με φροϋδικές και μεταφροϋδικές θέσεις της ψυχολογίας του βάθους. Καταπίεση της libido με βάση τα προτεσταντικά πρότυπα οδήγησε σε επιτάχυνση της κεφαλαιουχικής συσσώρευσης 21 ). Μ’ άλλα λόγια διαπιστώνουμε την ύπαρξη ενός φαύλου κύκλου αρνητικών αλληλεπιδράσεων μεταξύ των δυο δυναμικών πόλων, δηλ. του "ανθρώπινου-κοινωνικού" και του "φυσικού". Για τη σχολή της Φρανκφούρτης οι αρχικοί όροι κάτω από τους οποίους διαμορφώνεται η σχέση των δύο παραπάνω πόλων είναι καθοριστικοί για την ιστορία της παθογένεσης κοινωνικών μορφωμάτων και ατομικής συμπεριφοράς. Μια επανασυμφιλίωση των δύο πόλων θα επιδρούσε ευνοϊκά στην ίδια την κοινωνική οργάνωση και τη συγκρότηση της ατομικής προσωπικότητας. Ωστόσο οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι της στέκονται επιφυλακτικοί γι’ αυτή την αισιόδοξη προοπτική, ενώ αντίθετα διαπιστώνουν μια ενίσχυση των κυριαρχικών φαινομένων με ποικίλες σύγχρονες εκφάνσεις 22 (φαινόμενα σύγχρονης φασιστικοποίησης, στα οποία εμπλέκονται οι μηχανισμοί μαζικής επικοινωνίας, αλλά και αποβλάκωσης 23 των ανθρώπων ως ατομικών συνειδήσεων και σκεπτόμενων πολιτών, ταυτισμός των ανθρώπων με τις παραγωγικές σχέσεις 24 ’ ως αντίδραση στην συναίσθηση της ανασφάλειας και αδυναμίας τους). Ανευρίσκουν στοιχεία της μυθολογικής περιόδου της ανθρωπότητας (π.χ. την ανθρωποθυσία) στην περίοδο του ορθολογισμού 24 (θυσία του ίδιου του "εγώ" μέσα από την διαδικασία της άκριτης προσαρμογής στην καταπιεστική ομάδα για λόγους καθαρά αυτοσυντήρησης 25 ). Γι’ αυτό και ο Λόγος ουσιαστικά υποτιμάται ως ένα όργανο απλώς αυτοσυντήρησης και υποκειμενικού υπολογισμού 26 . Ακόμη σ’ επίπεδο κοινωνικό, συνδέεται άμεσα με μηχανισμούς ελέγχου, χειραγώγησης και κυριαρχίας. Έτσι οι άνθρωποι καταντούν να ζουν μια κακομοιριασμένη ζωή, μ’ ένα σχεδόν ένοχο εγώ, και με μια ανυπαρξία αυτόνομης κριτικής σκέψης.

Κι όμως μέσα σ’ αυτήν την απαισιόδοξη εικόνα δεν αποκλείονται εκλάμψεις αληθινά δημιουργικών κοινωνικά στιγμών. Η σχολή της Φρανκφούρτης πιστεύει ότι η υπερβολή της εξουσίας και η συσσώρευση των αντινομιών μπορεί σε κάποια στιγμή να φέρει το σπάσιμο της καταπιεστικής αλυσίδας. Σε μια στιγμή συλλογικής συνειδησιακής έκλαμψης η ανθρωπότητα μ’ ένα άλμα συνειδητοποιεί την καταστρεπτική πορεία κι αρχίζει αντίστροφη μέτρηση. Σ’ αυτό το άλμα πολλά μπορεί να προσφέρει η κριτική του δεσμευμένου και υποδουλωμένου λόγου από την σκοπιά μιας θεωρίας, που έχει σαν αφετηρία την άρνηση του υπάρχοντος. Και προσθέτουμε εμείς: Τέτοια κρίσιμη κατάσταση, που μπορεί να γεννήσει ρήγματα, άλματα κι "αντίστροφες μετρήσεις" δεν περιλαμβάνεται σε μια εποχή, που οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι έχουν φτάσει σε βαθμό παγκόσμιας απειλής του ίδιου του φαινομένου της ζωής πάνω στον πλανήτη; Η όλη θεωρητική συζήτηση πάνω στο θέμα της συμφιλίωσης, όπως μπορεί να ξεκίνησε από κριτικές θέσεις κι αναλυτικά συμπεράσματα της σχολής της Φρανκφούρτης κι ανεξάρτητα από τις ενδεχόμενες εξειδικευμένες αναλυτικές διχογνωμίες σ’ επί μέρους ζητήματα, έχει ένα άμεσο θετικό αποτέλεσμα. Αναδεικνύει ότι τα επίπεδα στα οποία αναφέρεται το αντικείμενο της, δηλ. επίπεδο διανθρώπινο και διακοινωνικό και επίπεδο σχέσεων ανθρώπου και φύσης, δεν είναι μεταξύ τους ανεξάρτητα αλλά αλληλοσυνδέονται και αλληλοεπηρεάζονται. Η αχαλίνωτη ανταγωνιστικότητα στο ένα επίπεδο αντανακλάται αρνητικά στο άλλο. Πρόκειται για μια αρνητική διαλεκτική σχέση, που μέσα όμως από την κριτική της ανάλυση φωτίζουμε κάποιους νέους ορίζοντες. Έτσι, το να ανευρίσκουμε και να καταπολεμούμε τα κοινωνικά αίτια των καταστρεπτικών επεμβάσεων στο περιβάλλον και της συνολικής οικολογικής ανισορροπίας σημαίνει ότι έχουμε συνειδητοποιήσει την παραπάνω διαλεκτική σχέση και, εγκαταλείποντας την επιφάνεια των συνεπειών, σπεύδουμε να χτυπήσουμε «το κακό στη ρίζα, του». Αλλ’ ακριβώς επειδή η «ρίζα του κακού» είναι πιο πλατειά απ’ ό,τι αρχικά φαίνεται, δεν μένουμε ούτε σ’ αυτή την κριτική μόνο, αλλά διερευνούμε απροκατάληπτοι κι αυτά ακόμη τα «φυσικά» αίτια των κοινωνικών ανισορροπιών και παθογενέσεων, ανισορροπιών και παθογενέσεων, που ήδη αποτέλεσαν αίτια των περιβαλλοντικών καταστροφών και της συνολικής οικολογικής κρίσης. Έτσι περνούμε διαλεκτικά από τον ένα πόλο στον άλλο μελετώντας ένα ενιαίο πεδίο επιρροών και συγκρούσεων.

Η ίδια η συμφιλίωση ανθρώπου και φύσης αξίζει να μελετηθεί και να συνειδητοποιηθεί ως μια διαλεκτική ενότητα που περιέχει μεν αντιθετικότητα, αλλά επεκτείνεται και πέρα απ’ αυτή. Στον ίδιο βαθμό η διαλεκτική των αρνητικών επιρροών του ήδη υπάρχοντος ενιαίου πεδίου, (μέσα στο "εδώ και τώρα"), όπως κι εκείνη της ενδεχόμενης μεταβατικής περιόδου με κατεύθυνση μια άλλη συνολικά κατάσταση,είναι εξ ίσου άξιο αντικείμενο αναλυτικής έρευνας, με σκοπό ακριβώς την ανάδειξη εκείνων των πτυχών της ενιαίας φυσικοκοινωνικής πραγματικότητας, που διευκολύνουν αποφασιστικά την επίτευξη μιας νέας σ’ ανώτερο επίπεδο βιώσιμης εναρμόνισης των δυο βασικών πόλων.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Ραμπιτρανάθ Ταγκόρ, Συγκομιδή, (ποιητική συλλογή), Αθήνα έκδ. Μπαρμπουνάκη, σελ. 29.

2. Βλ. ιδίου, Τελείωση, Αθήνα έκδ. Μπαρμπουνάκη, σσ. 9-11.

3. Βλ. Ευθύμης Παπαδημητρίου Για Μια Νέα Φιλοσοφία της Φύσης, Αθήνα, Gutenberg, 1999, σσ. 243-262. Η. Skolimowski, Οι- κολοφιλοσοφία: Καινούργια Τακτική για τη Ζωή, Αθήνα, εκδ. “Κάλβος”, 1984, σσ. 13-27, 42-66.

4. Εδώ ο όρος ματεριαλισμός δεν λαμβάνεται με την αυστηρή φιλοσοφική έννοια του όρου, αλλά νοείται κυρίως ως χυδαίος υλισμός.

5. Βλ. Ευθύμης Παπαδημητρίου , όπ.παραπ., σσ. 233-242. Λεωνίδας Λουλούδης “Κοινωνικές Διεκδικήσεις: Από την Προστασία του Περιβάλλοντος στην Πολιτική Οικολογία”, στο Το Οικολογικό Κίνημα στην Ελλάδα, Αθήνα, εκδ. ΜΕΤΑ ΤΗ ΒΡΟΧΗ, 1987, σσ. 8-21

6. Βλ. Φρ. Νίτσε, Η Γέννηση της Τραγωδίας, έκδ. Γκοβόστη, σσ. 11, 26-27. Επιπλέον ας θυμηθούμε τον αρχαίο μύθο του Διόνυσου-Ζαγρέα.

7. Βλ. Γεώργιος Κ. Ζωγραφάκης, “Εισαγωγή στην Ινδουίστική και Βουδιστική Σκέψη” στο Μπαγκαβάτ Γκίτα (Το θείο Τραγούδι), Αθήναι, εκδ. “Δωδώνη”, 1966, σσ. 35-50

8. Ν. Καζαντζάκη, Ο Φτωχούλης τον Θεού, 5 η εκδ., Αθήνα, εκδ. Ελ.Καζαντζάκη, 1964, σελ. 351

9. Βλ. Ζαν-Μαρί Βενσάν, Η Σχολή της Φρανκφούρτης και η Κριτική Θεωρία, Αθήνα, Επίκουρος, 1977, σσ. 30-35, 41-55. Μαξ Χορκχάιμερ, και Τεοντόρ Αντόρνο, Η Διαλεκτική τον Διαφωτισμού, Αθήνα, ύψιλον/βιβλία, 1986, σσ. 59-60

10. Βλ. Ζαν-Μαρί Βενσάν, όπ. παραπ. σσ. 129-139. Μαξ Χορκχάιμερ, Η Έκλειψη τον Λόγου, Αθήνα, Κριτική, 1987, σσ. 227-229. Theodor Adorno, Minima Moralia, Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1990, σσ. 77-81

11. Γι’ αυτή την μυθολογική σύλληψη του Διονύσου (πολύ πιο σύνθετη και βαθειά από την απλή και επιδερμική μυθολογική εκδοχή του “γλεντοκόπου Θεού του κρασιού”) βλ. Ζαν Ρισπέν, Μεγάλη Ελληνική Μυθολογία, Αθήνα, εκδ. “Αυλός, χ.χ., τόμ. Α', σσ. 230-232, 248-249

12. Βλ. Μαξ Χορκχάιμερ, Η Έκλειψη τον Λόγου, όπ. παραπ., σσ. 155-158

12α Βλ. Max Weber, Το Πνεύμα τον Προτεσταντισμού κι η Καπιταλιστική Ηθική, Κάλβος, Αθήνα, 1978, σελ. 36 επ., 75 επ.

13. Αυτόθι, σσ. 130-141

14. Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο, Η Διαλεκτική του Διαφωτισμού, όπ. παραπ., 141-193, 241, 274

15. Σύμφωνα με την κατηγοριοποίηση των πολιτιστικών υπερσυστημάτων του Ρ. Sorokin, όταν σε μια εποχή κυριαρχεί η προσκόλληση των ανθρώπων στις αισθήσεις τους, τότε η κοινωνία (και ομιλούμε για κοινωνία μεγάλης κλίμακας) αυτής της εποχής αποτελεί πολιτισμικό υπερσύστημα που ονομάζεται αισθαντικό(sensate). Τέτοιο ήταν, κατ’ αυτόν, το πολιτισμικό υπερσύστημα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, μέσα στο οποίο παρατηρούντο πράγματι υπερβολές αισθησιακών απολαύσεων, ιδιαίτερα την εποχή της παρακμής της αυτοκρατορίας (βλ. Ν. Timashef, Ιστορία Κοινωνιολογικών Θεωριών, Αθήνα, Gutenberg, 1976, σσ. 82 και 149-150)

16. Βλ. Ζαν-Μαρί Βενσάν, όπ. παραπ., σσ. 104-120

17. Βλ. Theodor Adorno, Η Ιδέα της Φυσικής Ιστορίας, Αθήνα, Πρίσμα, 1992

18. Μαξ Χορκχάϊμερ και Τέοντορ Αντόρνο, Η Διαλεκτική του Διαφωτισμού, όπ. παραπ., σσ. 11-28

19. Μαξ Χορκχάϊμερ, Η Έκλειψη του Λόγου, όπ. παραπ., σσ. 115- 158

20. Βλ. Ζαν-Μαρί Βενσάν, όπ. παραπ., σσ. 92-94

21. Βλ. Φίλιππου Νικολόπουλου, Η Κοινωνιολογική Προσέγγιση της Πολιτικής Ανάπτυξης στην Ελλάδα Κατά τη Μεταπολεμική Περίοδο (1944-1974), (Διδακτορική διατριβή), Αθήνα 1987, σελ. 138-139.

22. Μαξ Χορκχάϊμερ και Τεόντορ Αντόρνο, όπ. παραπ., σσ. 187- 193,

254-255

23. Αυτόθι, σσ. 186-187, 239-240

24. Ζαν-Μαρί Βενσάν, όπ. παραπ., σελ. 116-119. Μαξ Χορκχάϊμερ και Τέοντορ Αντόρνο, όπ. παραπ., σσ. 23-26. Φίλιππος Νικολόπουλος, “Θεμελιώδη Δικαιώματα και Σοσιαλισμός”στο Συντηρητισμός, Φιλελευθερισμός, Σοσιαλισμός: Τα Βασικά Πολιτικά Ρεύματα και οι Απαντήσεις τους στα Φλέγοντα Προβλήματα της Εποχής μας, Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της “Εστίας”, 1992, σσ. 170-172

25. Μαξ Χορκχάϊμερ, όπ. παραπ., σσ. 171-175

26. Αυτόθι, σσ. 33-35

* Η παρούσα εργασία αποτελεί ανάπτυξη του βασικού πυρήνα εισήγησης μου που πραγματοποιήθηκε στο Βόλο στις 8 Οκτώβρη 1988, στο πλαίσιο της διημερίδας που οργανώθηκε από συνεργαζόμενες οικολογικές και εναλλακτικές κινήσεις και είχε ως θέμα την «Οικολογική Κρίση στη Φύση και στην Κοινωνία». Επίσης σε κάποια αρχική μορφή της είχε δημοσιευθεί στο Δελτίο των Συνεργαζόμενων Οικολογικών και Εναλλακτικών Οργανώσεων (τευχ. 7, Δεκέμβρης 1988).

ΔΙΑΛΕΞΗ ΜΕ ΘΕΜΑ: Ο ΜΟΝΤΙΛΙΑΝΙ ΥΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ