ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΘΕΣΗ DADA-AFRICΑ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΤΑΙ ΣΤΟ MUSEE DE L' ORANGERIE ΣΤΟ ΠΑΡΙΣΙ.
 

Το 2016  με τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την ανάπτυξη του "ντανταισμού ", αλλά και φέτος σε μεγάλα διεθνή εικαστικά κέντρα έχουν διοργανωθεί από Oργανισμούς, Μουσεία Σύγχρονης Τέχνης, Γκαλερί, Oμάδες καλλιτεχνών και διανοητών, εκθέσεις αφιερωμένες στο κίνημα DADA, με ανάλογες αναφορές, αναβιώσεις έργων αλλά και δράσεων, που εδράζονται στα διδάγματα και τα πρότυπα του κινήματος. Αν και η κριτική θεώρηση όλων αυτών που έχουν γίνει μέχρι στιγμής, τόσο σε μεγάλα εικαστικά κέντρα του εξωτερικού, όσο και αυτά που έχουν διοργανωθεί επετειακά στον τόπο μας, απέχουν πρακτικά από τις πεποιθήσεις και τις προθέσεις του συγκλονιστικού αντιεξουσιαστικού κινήματος, αφού το παρουσιάζουν μουσειολογικά ή επαναλαμβάνουν μάλιστα σκηνοθετημένες ορισμένες από τις διάσημες performance των πρωτοπόρων του. Προεκτείνουν έτσι τη σύγχυση σε ακροατήρια και θεατές, που τόσα χρόνια κατευθύνονται από τους κανόνες και τις προθέσεις του συστήματος διακίνησης και προβολής των έργων τέχνης. Όμως, έστω και με αυτούς τους τρόπους, τα μηνύματα του "ντανταισμού" παραμένουν ηχηρά και επίκαιρα και όσοι διαθέτουν ανοικτές κεραίες συλλαμβάνουν το πηγαίο πνεύμα του, που τροφοδοτήθηκε κύρια, καταλυτικά και ιδιαίτερα από τον εισαγόμενο αισθητικό πρωτογονισμό των Αφρικανικών και υπερποντίων κτήσεων της Γαλλίας, της Βρετανίας, του Βελγίου και άλλων αποικιοκρατών της Ευρώπης. Εν τούτοις η μεγάλη έκθεση που παρουσιάζεται από τον Οκτώβρη του 2017 και θα διαρκέσει μέχρι τον Φεβρουάριο του 2018 στο Μουσείο Ορανζερί  στο Παρίσι φωτίζει συγκριτικά και εντυπωσιακά ένα μεγάλο και μη ιδιαίτερα προβεβλημένο φάσμα όλων των συμβολικών αισθητικών πηγών που ώθησαν και ενδυνάμωσαν το dada αλλά και όλα τα προηγούμενα, σύγχρονα με αυτό καθώς και τα επόμενα από αυτό κινήματα  του μοντερνισμού.

 Το διεθνές κίνημα του "ντανταισμού", που ανέθρεψε σαν ευρηματική "νταντά" για νήπια ο επαναστατικός 20ος αιώνας, προβάλλει εμφανώς τις προθέσεις του σε σχέση με τα άλλα μεγάλα  εκφραστικά-στυλιστικά   κινήματα των  –ισμων που εμφανίστηκαν πριν ή και παράλληλα του. 

Διαφέρει από τον "κυβισμό" που ανατέμνει και αναδιπλώνει χωροχρονικά τη φόρμα του αισθητικού αντικειμένου, με κορυφαίο τον Πικασσό και τα τερατικά πρόσωπα-μάσκες του, τον ονειρικό, και εφιαλτικό "υπερρεαλισμό" που αναλύει με ψυχογνωσιακές μεθόδους το υποσυνείδητο, με βάση την ψυχαναλυτική διαδικασία εφαρμόζοντας τα διδάγματα και το ξεκλείδωμα των δεδομένων της υποσυνείδητης ζωής από τα ταμπού και  τοτέμ του Φρόυντ, με τη χρήση της ψυχανάλυσης. 

Τα έργα των κινημάτων αυτών απευθυνόντουσαν αρχικά σε ειδικούς και γενικά στο ελιτίστικο κοινό. Αντίθετα ο "ντανταισμός", απαίτησε τη συμμετοχή του κοινού και τη "θορυβώδη" δημόσια εμφάνιση των μελών του. Πριν, τα έργα της πρωτοπορίας ήταν εκτεθειμένα στους συμβατικούς χώρους του ατελιέ, της γκαλερί, των ιδιωτικών και κρατικών συλλογών κλπ, αλλά δεν ήταν στη δημόσια καθημερινή σφαίρα και προσιτά με αμεσότητα. 

Για να συνειδητοποιήσουμε την επαναστατικότητα αυτών των κινημάτων και τις τεράστιες ανατρεπτικές επιπτώσεις και προτάσεις τους είναι βασική η ιστορική μας προσέγγιση στην πρώιμη ρωσική avant-garde, από την οποία ξεκίνησε η σύγχρονη τέχνη και κύρια στον Βλαδίμηρο Μαγιακόφσκυ. Ο κορυφαίος επαναστάτης ποιητής, σε εκκεντρικές δημόσιες εμφανίσεις του γινόταν ένα ζωντανό κινούμενο έργο τέχνης. Ανάμεσα στα νέα δεδομένα για τους καλλιτέχνες-ερευνητές ήταν εκτός από τις μεθόδους της ψυχανάλυσης, τα επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας, επιτεύγματα που ήδη από την διατύπωση της θεωρίας της Σχετικότητας από τον Αινστάιν, είχαν επηρεάσει τις δυνατότητες πρόσληψης και απόδοσης του αισθητικού αντικειμένου, ιδιαίτερα στις πρώτες φάσεις του κυβιστικού κινήματος. Όλα αυτά τα δεδομένα διαμόρφωσαν την ανατρεπτικότητα των ντανταιστών ήδη από το 1915. Στην δεκαετία λοιπόν του 1920-30 άνθισε ακάθεκτο το "ντανταιστικό" κίνημα και έγιναν πολλές εκθέσεις που απελευθέρωσαν τους καλλιτέχνες και το κοινό από τα παραδοσιακά πρότυπα της κλασικής τέχνης. Εκτίθενται έργα που προέρχονται από σκουπίδια, πολυθεαματικές συνθέσεις και ready mades, όχι με αρμονικούς άξονες αλλά με αντιθετικές τάσεις που φθάνουν μέχρι και την καταστροφή τους. Συλλήψεις αναρχικής εκφραστικής θεώρησης που το κάθε τι μπορεί να "είναι" έργο τέχνης, εφόσον ο καλλιτέχνης το υπογράφει. Κύριος θεμελιωτής των θεωρητικών αυτών απόψεων ο Μαρσέλ Ντυσάν, που διαδραμάτισε για δεκαετίες καθοριστικό ρόλο με την αναπροσαρμογή των ready mades, την ακύρωση της χρηστικής λογικής και της τεχνικής και γενικά την νοητική διεργασία πίσω από κάθε δημιούργημα.

Όταν λοιπόν οι: Marcel Janco, Hugo Ball, Hans Richter ,Tristan Tzara, Hans Arp, Fr.  Picabia, Sophie Taeuber, Emmy Hennings, Richard Huelsenbeck και άλλοι καλλιτέχνες συνέλαβαν την ιδέα για μια παράσταση τύπου «καμπαρέ», με τραγούδια, απαγγελίες κειμένων, εκθέσεις έργων τους, σε αίθουσα που νοίκιασαν στη Ζυρίχη το 1916, ίδρυσαν το πρώτο Performance Center στην ιστορία. 

Η κυκλοφορία του φυλλαδίου Cabaret Voltaire, η διάδοση των «ντανταϊστικών» κειμένων και η ίδρυση της γκαλερί Dada, συνέτειναν στην εξάπλωση του κινήματος.

Οι καλλιτέχνες του δυναμικού αντιεξουσιαστικού κινήματος, με τις ανατρεπτικές και ριζοσπαστικές τάσεις τους διατυπωμένες και γραπτά στα μανιφέστα τους, έδωσαν τις θεωρητικές αναφορές, αλλά και τις πρακτικές εφαρμογές των νέων εκφραστικών μέσων. Η ταυτόχρονη ανάπτυξη της πλήρους αποσύνδεσης του καλλιτέχνη από την ακαδημαική παράδοση, με έντονη εμβέλεια, συνέτειναν στην εμφάνιση και αποδοχή νεωτεριστικών μορφών εικαστικής έκφρασης. 

Οι "ντανταιστές" εκτός από την προσθήκη πραγματικών αντικειμένων στα έργα τους, κάτι που έκανε με ιδιαίτερη επιτυχία ο Kurt Schwitters, πρόσθεσαν στα έργα τους στοιχεία ζωντανής παράστασης που πολλές φορές θύμιζε πρωτόγονες τελετουργίες. Με άμεσες ή έμμεσες αναφορές στην εκφραστική δύναμη του αυθόρμητου βασίστηκε η δημιουργία των κάθε μορφής έργων. 

Βέβαια  ο Μαρσέλ Ντυσσάν  θεωρητικοποίησε τις νέες αισθητικές απόψεις, ο Λάσλο Μοχόλυ-Νάγκυ ανάπτυξε τεράστιες δυνατότητες με τα έργα του στο πεδίο των φωτογραφικών εφαρμογών, όπως τα φωτοκολλάζ, τα φωνητικά ποιήματα και οι  εγκαταστάσεις στο περιβάλλον. Eπίσης ο Ραούλ Χάουσμαν με θεαματικό τρόπο πραγμάτωσε όλα εκείνα που πρότεινε στο θεωρητικό του κείμενο «Νέα Οπτική» ο Μοχόλυ-Νάγκυ.

Τυχαία αντικείμενα μεταμορφώθηκαν σε έργα τέχνης και ο Χάνς Άρπ είχε δηλώσει με ενθουσιασμό στη διάρκεια του Α΄ Παγκόσμιου: "...ενώ ο πόλεμος  ήταν στο φόρτε του εμείς κάναμε πειραματική μοντέρνα τέχνη!"

Κυριολεκτικά  στην έξαρση του κινήματος εφαρμόστηκε η ιδεολογική και αισθητική άποψη και θέση  απόρριψης  των κλασικών προτύπων, αστικών κατεστημένων προσεγγίσεων στο φαινόμενο της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Η έμπρακτη κατάργηση των στεγανών μεταξύ διαφορετικών μορφών έκφρασης και η αλλαγή των προτύπων με πρωτόγονα και τοτεμικά σύμβολα εξω-ευρωπαικών πολιτισμών μπόλιασαν το κορεσμένο πνεύμα των Ευρωπαίων με το γήινο, προγονικό και "άλογο" πνεύμα των Αφρικανών ενάντια σε δυτικούς θεμελιώδεις κανόνες και οπτικές.

Η τωρινή έκθεση στο Μουσείο Ορανζερί στο Παρίσι καταδεικνύει με εύληπτο τρόπο πως η αφρικανική λαική, θρησκευτική και έντονα παγανιστική τέχνη, ακόμη και τα αντικείμενα της μαγείας (βουντού) είχαν επιρρεάσει όλους σχεδόν τους "υπερρεαλιστές" και τους "ντανταιστές". 

Μάλιστα ορισμένοι όπως ο Αντρέ Μπρετόν, ο Γκιγιόμ Απολλιναίρ, ο Πάμπλο Πικασσό, ο Μαξ Έρνστ, κριτικοί τέχνης, συλλέκτες όπως ο Πώλ Γκιγιώμ κ.α. είχαν αποκτήσει "πολύτιμες" συλλογές με "νέγρικα", "βαρβαρικά" έργα των ανώνυμων Αφρικανών καλλιτεχνών. 

Η επιλεγμένη παράθεση στην έκθεση συναφών εκδόσεων και ντοκουμέντων συνθέτει ένα σύνολο πληροφοριών με σημαντική εκπαιδευτική αξία. Επίσης η πτέρυγα του Μουσείου με έργα σύγχρονων καλλιτεχνών που έχουν βασιστεί στα πρότυπα του DADA-AFRICA έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον οπτικοποιώντας τη διαχρονικότητα του κινήματος μέχρι τις μέρες μας. 

ΚΩΣΤΑΣ  ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΣ,

Ζωγράφος, Λογοτέχνης, Θεωρητικός της τέχνης

 

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ

                Β.Φιοραβάντες

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ

        ΠΡΟΣ ΤΗ ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΝΕΟΜΙΝΙΜΑΛ ΤΕΧΝΗ

                                                             Το ωραίο είναι αυτό που αρέσει καθολικά χωρίς  έννοια.      

                                                                                                                      Κάντ                         

 Η ολική, μοναχική, συνειδητή «καθορισμένη άρνηση» (Αντόρνο).

Α.

Σχέδια και ψηφιακές δημιουργίες, σχέδια σε χαρτί ή χαρτόνι, έργα με σίδηρο και χοντρές λαμαρίνες. Χρώμα μαύρο σκούρο βαθύ, κόκκινο βαθύ του Μάλεβιτς. Δημιουργία ενός περιβάλλοντος χειραφετησιακής μοντέρνας τέχνης, μαλεβιστικής έμπνευσης στις σύγχρονες συνθήκες παρατεταμένης και βαθειάς κρίσης, κρίσης του συστήματος, αισθητικής, ολικής κρίσης.

Τα σχέδιά μου είναι προϊόν μακρόχρονης εντατικής ερευνητικής-σεμιναριακής εργασίας μεταπτυχιακού-διδακτορικού επιπέδου. Έκλαμψη, μερικές διαδοχικές εκλάμψεις. (Οκτ. 2013-Γενάρης/Φλεβάρης 2014). Αναφορές, αναφορές σε παράταξη,  επαναλαμβανομένες. Προσομοιώσεις. (Simulations¹). Έργα, σύνθετο αποτέλεσμα του μακρόχρονα εσωτερικευμένου διαλόγου μου χωρίς τέλος, για να παραφράσουμε τον Τζιακομέττι, με καλλιτέχνες, ποιητές, θεωρητικούς της πρωτοπορίας, και κυρίως της ριζοσπαστικής μοντέρνας τέχνης και αισθητικής (ΧΧ^ος αι.).

Οι κατασκευές δεν έχουν συγκόλληση, γιατί παραπέμπουν στον κόσμο του artisanat, ο οποίος είναι σε οπισθοδρόμηση, en déclin. Επιδιώκουμε μία δημιουργία μοντέρνα, χωρίς ίχνη αντικειμένων - αντικειμενοποίησης, χωρίς συγκεκριμένες αναφορές στον εξωτερικό ξεπεσμένο κόσμο, στον κόσμο των αντικειμένων. Ο κόσμος αυτός είναι ένας καθολικά αλλοτριωμένος, πραγμοποιημένος, αντικειμενοποιημένος κόσμος. Έτσι οδηγούμαστε προς μια νέα τέχνη non-objective, μαλεβιτσικής, πάντοτε, έμπνευσης, χωρίς αναφορά στον εμπειρικό, στον βιωμένο κόσμο, έναν κόσμο a priori άκρως, ολικά αλλοτριωμένο, υποταγμένο, κυριαρχημένο. Προς το ξεπέρασμα, προς τη σύλληψη ενός νέου στοιχείου supra, προς την απελευθέρωση και την χειραφέτηση. Προς μια χειραφετησιακή και απελευθερωτική τέχνη. Προς μια τέχνη της απελευθέρωσης και της χειραφέτησης του ανθρώπου.

Η συγκόλληση εκ των πραγμάτων διασπά την ενότητα της επιφάνειας, την ενότητα της ύπαρξης, την ενότητα του έργου, της μορφής.

Η ύπαρξη δεν  συγκολλείται, δεν συντίθεται πλέον.

Το έργο, η έκθεση κ.α. ως καταγγελία της σύγχρονης κυρίαρχης κατάστασης, ως προσκλητήριο για αντίσταση, για δράση, για πράξη, για πρωτοπόρα πράξη. Το έργο-κατάσταση-έκθεση-περιβάλον, ως μία νέα ανοιχτή οντότητα, ολότητα. Προς το καθολικό ανοιχτό έργο ή στο καθολικά ανοιχτό ολικό έργο. Έργο ολότητα-απόσπασμα⁸.

Τα έργα δεν έχουν τόσο αξία ως έργα τέχνης, καθόσον πρέπει να ξεπεράσουμε την τέχνη, να ξεπεράσουμε την κοινωνία, αλλά ως ιδέες-μοντέλα-παραδείγματα για μια τέχνη απελευθερωμένη και απελευθερωτική, χειραφετημένη και χειραφετησιακή, που πρέπει να δημιουργηθεί συνειδητά. Ως μία πρωτοπόρα αισθητοκοινωνική πρακτική.

Τέχνη και αντιτέχνη - Σύστημα και αντισύστημα⁹.

Απελευθέρωση της τέχνης-απελευθέρωση της κοινωνίας.

Προς τη στράτευση του υποκειμένου-καλλιτέχνη: προς μια νεοστρατευμένη τέχνη.

Δεν έχει σημασία τόσο η γνησιότητα στη μετα-αισθητική τέχνη όσο η σύλληψη, η conception και η διάνοιξη ενός νέου δρόμου, μιας νέας κατεύθυνσης της έρευνας και της πράξης: ενός νέου ρήγματος (brèche).

Δεν πρόκειται ούτε για ζωγραφική, ούτε για γλυπτική, αλλά για τέχνη, για έργα («oeuvres» H.Lefebvre), για καταστάσεις (R.Vaneigem).

Ta «έργα» αυτά τοποθετούνται στη συνέχεια της ενύπαρκτης (intrinséque) εξέλιξης των μορφών, όπως ήθελε ο Cl. Greenberg¹⁰, αλλά δεν περιορίζεται σε αυτή, καθόσον υπάρχει και η εξωγενής (extrinséque), η κοινωνική δηλαδή και η ιστορική εξέλιξη, που επιβάλλουν τις αναγκαίες αλλαγές στην τέχνη.

Πρόκειται, για άλλα λόγια για μια προσπάθεια σύνθεσης, διαλεκτικής σύνθεσης των δύο αυτών αλληλένδετων διαδικασιών προς το διαρκώς νέο, που σήμερα λόγω  των γενικότερων αλλαγών που επιβάλλει η παγκοσμιοποίηση-σε-κρίση, η αλλαγή αυτή δεν μπορεί παρά να είναι ριζική, ολική, καθοριστική.

Τα «έργα» αυτά έχουν όμως και ένα status αυτονομίας, μια αυθυπαρξία της μορφής. Διαφορετικά δεν θα μιλάγαμε για έργα τέχνης ή για έργα-προϊόν της ανθρώπινης νόησης: Σύλληψη Μάλεβιτσο – Λούκατσικο - Αντορνική.

Αυτονομία του κάθε έργου, ανεξάρτητα από εξωτερικά εμπόδια, από την ετερονομία. Άρα επιδεικνύεται συνειδητά η αυθυπαρξία του πρωτοπόρου έργου τέχνης.  Στήριγμα στους εξωτερικούς προσδιορισμούς , την κοινωνία και την ιστορική πορεία: η ανώτερη διαλεκτική ρητό- άρρητο, άλλεγκτο (Α. Παγουλάτος) κ.α.

Β.

Σχέδια-Σκίτσα: η σειρά 00 συνίσταται σε μια σειρά ή σε μια παράταξη αναφορών σε μεγάλους καλλιτέχνες της πρωτοπορίας, σε ποιητές, θεωρητικούς κ.α. Οι άλλες σειρές είναι παρόμοιες, αλλά υπάρχουν και σοβαρές διαφορές (π.χ. η σειρά Ωδές). Τα έργα-σειρές πάντοτε συνίστανται σε σειρές, σε simulations¹¹, σε μεταπλάσεις, σε modulations, κ.α. Η σειρά 00 πρωταρχικά συνίσταται από εργα-διάλογο με καλλιτέχνες και ποιητές της πρωτοπορίας και το έργο τους.

Στις επόμενες σειρές υπάρχει: έντονη η διάσταση της σύγχρονης κοινωνικής τέχνης, και κριτικής, ιδεολογικής, κοινωνικής, πολιτισμικής: ολικής.

Σκίτσα: Θεματικές αφαιρετικές εικονογραφήσεις, αρνήσεις.

Γ.

Αναζήτηση ενός νέου μετακριτικού και μετα-αισθητικού μινιμαλισμού, ενός ριζοσπαστικού και ανατρεπτικού αισθητισμού. Αναφορά στον Γκρέκο, αφετηρία μας ο Γκρέκο.

Αναφορά στην Αναφορά στον Γκρέκο του Καζατζάκη. Ύστερος Γκρέκο: η αρχή της μοντερνιτέ, της τάσης προς την αφαίρεση, τον πνευματισμό.

Πέραν από τη Νοηματική (εννοιολογική) τέχνη: Αναστοχαστική μοντέρνα μετα-αισθητική.

Φιλοσοφία της ιστορίας, επικεντρωμένη στην έννοια της νέας υποκειμενικότητας.

Δημιουργία τέχνης πέραν (au délà) από τη διαλεκτική artisanat-τέχνη, την καλλιτεχνικοποίηση του artisanat, της παραδοσιακής τέχνης. Στόχος είναι η αναβάθμιση αυτής της διαλεκτικής σε τέχνη. Πέραν από τη διαλεκτική παραδοσιακή τεχνική – μοντέρνα τέχνη. Προς τη σύγχρονη πρωτοπόρα νοηματική (conceptual) μετατέχνη.

Εμφατική αναζήτηση της απελευθερωτικής υποκειμενικότητας, αγωνιώδης, συνεχής εναγώνεια προσπάθεια συγκρότησης της νέας πρωτοπορίας, της νέας και ριζοσπαστικής υποκειμενικότητας.

Ο Οδυσσέας εγκλωβισμένος στην Ελλάδα, χώρα υπό μερκελική κατοχή. Τέλος οι  περίπλους, οι διαφυγές, οι περιπλανήσεις, πραγματικές ή φανταστικές. Οι περίπλους του πνεύματος. Εγκλωβισμός στο θανατηφόρο παρών, στο κοιμητήριο η «τροϊκανή Ελλάς». Σήμερα, σημείο των καιρών, είναι όλο και συχνότερες οι αναφορές στον Οδυσσέα.

Η διάβρωση των σύγχρονων ανθρώπων έχει φτάσει μέχρι την ελάχιστη υπόστασή τους από την αλλοτρίωση του ανθρώπου-καταναλωτή, του μαζάνθρωπου, του καθολικά διαμεσολαβημένου, που δημιούργησε τοξικά και διέσπειρε παντού το μολυσμένο θερμοκήπιο του  νεοκαπιταλισμού, του νεοπλουτισμού κ.α. αποτρέπει κάθε δυνατότητα ριζικών λύσεων, ωθώντας τον ενοχοποιημένο από τον διαβρωτικό καταναλωτισμό άνθρωπο στην αυτοκτονία, όχι στην ανατροπή. Μέχρι πότε όμως; Η νέα μοντέρνα τέχνη μέσα σε αυτές τις νεοάγριες συνθήκες.

Δ.

Ο μοντερνισμός από την εμφάνιση του συγκρητισμού (syneretisme-Gaugin) προχώρησε με προσπάθειες λιγότερο ή περισσότερο συνειδητές και διαλεκτικές σύνθεσης, υπέρβασης, ξεπεράσματος. Σύνθεση μεταξύ ακραίων καταστάσεων: λαϊκού – πνευματικού ή διανοητικού, άμεσου – διαμεσολαβημένου κ.α.

Η σύνθεση ήταν η λέξη κλειδί για τον Καντίνσκυ και μετά, στις δεκαετίες 1950-60-70, για τον Σκλάβο. Η βίωση των ακραίων καταστάσεων από τον γερμανικό εξπρεσιονισμό ήταν η βάση των συνθετικών αυτών προσπαθειών από τη συνειδητοποιημένη πρωτοπορία.

Αλλά και οι αποτυπώσεις εν τω γίγνεσθαι των μερικότερων αισθητοκαλλιτεχνικών καταστάσεων από τη μοντέρνα τέχνη ήταν επίσης μια μοντέρνα-μοντερνιστική στάση εν τω γίγνεσθαι. Βλ. την πολεμική W.Benjamin-Th. Adorno για την αμεσότητα, το απόσπασμα και τη θεωρητικοποίηση του Αντόρνο (Théorie esthétique²) για το παράδοξο, τη δομική παραδοξότητα του μοντερνισμού.

Ο Σένμπεργκ ήταν από τους πρωτεργάτες της συνειδητής συνθετικής-συνθεσιακής στάσης, της τάσης υπέρβασης των ακραίων αντιθέσεων μεταξύ λαϊκού και πρωτοπόρου στη μουσική μέσα από την επίτευξη της ατονικότητας. Η ατονική μουσική, κατά τον Σέμπερκ ήταν ένα εκτεταμένο συνθετικό και συνθεσιακό σχέδιο, ένα σχέδιο ξεπεράσματος των μουσικών αντιφάσεων ακόμη και των αντινομιών προς το μοντέρνο. Στη σημερινή εποχή, όπου η αντικειμενική μετάβαση της κοινωνίας του νεοκαπιταλισμού προς την παγκοσμιοποίηση, τη φθορά, την ολική αλλοτρίωση της ανθρωπότητας, την ολική αντικειμενικοποίηση και πραγμοποίηση είναι πλέον γεγονός, το σύγχρονο συνθεσιακό, σύμφωνα με το θεμελιώδες πρόταγμα του ιστορικού αισθητικού μοντερνισμού, μπαίνει με ιδιαίτερη οξύτητα. Υπάρχει βέβαια και η λύση της συνειδητά νεομίνιμαλ ή νεοκονσέπτουαλ απλότητας, αφαίρεσης, ως μία εξίσου συνειδητά ριζοσπαστική στάση αντίστασης, άρνησης, αμφισβήτησης.

Από την αρχή του ορθολογιζόμενου κόσμου (πρλ. η διαλεκτική μύθος-λόγος³) μέσα από μεταφορές, αλληγορίες, περιφράσεις, χαρές, παραβολές⁴ διατηρείται ζωντανή η ιδέα της Οδύσσειας: καταγράφεται δηλαδή ανανεούμενη η απόσχιση (dissociation) του υποκειμένου από το αντικείμενο, η οποία ως τέτοια είναι ένα θέμα τραυματικό. Ακόμη χειρότερα: σήμερα η αντίθεση αυτή είναι πλέον απόλυτα εσωτερική στο υποκείμενο, ως άρνηση ακριβώς της ισοπεδωτικής αντικειμενοποίησης με ότι αυτός ο εγκλωβισμός συνεπάγεται.

Το μακραίωνο ταξίδι του υποκειμένου, της τραυματισμένης υποκειμενικότητας, είναι ένα ταξίδι παράβασης συνόρων, μια ευχάριστη μελαγχολία: το διαρκές ταξίδι της αποκάλυψης και καταγγελίας της βαρβαρότητας και της νεοβαρβαρότητας.

Προς μια ενιαία unique – uniciste σύλληψη του υποκειμένου με το αντικείμενο⁶. Προς το ξεπέρασμα του hiatus.⁷ Προς μια Τέχνη μίνιμαλ. Concepts σε παράταξη, σε αστερισμούς  (constellations) αποσπασμάτων. Croquis-Klee⁸.

Προς μια μετακριτική και μετα-αισθητική σύνθεση.

Να πετάξουμε μια μετα-αισθητική μποτίλια, για να παραφράσουμε τον Χορκχάϊμερ, στο Πέλαγος.

Ποιο είναι το ιδεολογικοκοινωνικό και πολιτικό στοιχείο σήμερα του μινιμαλισμού και της Conceptual art;

Μορφές. Η σημασία των μορφών καθ' αυτών.

Η μορφή όχι ως συγκρητισμός (syncrétisme), αλλά ως ενιαίο απόσταγμα (“résidu”), πολιτισμικό, αισθητικό, ιδεολογικό (H. Lefebvre). Ως αποκρυστάλλωμα (constellation) (M. Horkheimer) ενός σύγχρονου ριζοσπαστικού κοινωνικού, αντικειμενικού και υποκειμενικού περιεχομένου. (N. Benjamin).

Η νεομίνιμαλ-νεοκονσέπτουαλ σύγχρονη σύλληψη βασίζεται σε μια αντίστοιχη και συγκεκριμένη ανάγνωση της ιστορίας των πρωτοποριακών ρευμάτων. Ως τέτοια στηρίζεται ή, καλύτερα, απορρέει από το σύγχρονο πνεύμα της εποχής και τις αντίστοιχες λιτές, αυστηρές, απέριττες επιλογές ή απαιτήσεις της. Δεν στέκεται στις λεπτομέρειες της εμφάνισης και της σηματοδότησής τους, όπως είχαν οι ιστορικές μορφές στην εποχή τους, αλλά προσδίδει νέες σηματοδοτήσεις, νέες οριοθετήσεις, μορφικές, ιδεολογικές και κυρίως μετακριτικές. Έτσι οδηγούμαστε σε μια νέα εκδοχή ριζικά διαφορετική της τέχνης, επικεντρωμένη στην ιδέα, γκραμσιανής προέλευσης. Σύγχρόνως δεν θα πρέπει να ξεχνούμε ότι «ideas as ideas» σύμφωνα με τους ριζοσπάστες, μινιμαλιστές (Αd Reihard) και στη συνέχεια τους κονσεπτουαλιστές. Το ζητούμενο είναι σήμερα πως η επικαιροποίηση του ιδεοκρατικού προτάγματος μπορεί να οδηγήσει στην απελευθέρωση;

Προς ένα νέο υποκειμενισμό (subjectivisne), μία νέα υποκειμενική, εσωτερική εμπειρία, προς μια νέα φιλοσοφία της ιστορίας, επικεντρωμένης στην έννοια της νέας υποκειμενικότητας.

Ε.

Μετακριτική, μετα-αισθητική προχωρημένη. Ολοκληρωμένη (intégrée) έρευνα και πρακτική.

Μετακριτική (μετα-αισθητική)  της ιστορίας της μοντέρνας τέχνης προς το άλλο.  Αναστοχασμός της  ιστορίας της μοντέρνας τέχνης.

Επιστροφή σε φαινομενικά απλοϊκές ή ακόμη και σχετικά πρωτόγονες μορφές (primaires).

Αμεσότητα, αναζήτηση ενός άλλου intellect (νοήματος), μιας νέας discursivité (λογικότητας), μιας νέας ορθολογικότητας εν των γιγνεσθαι.

Εργασία, έρευνα σύνθετη, πολυ-επίπεδη, προχωρημένη.

Στοιχειώδεις μορφές – στοιχειώδεις δομές (Formes primaires-structures primaires).

Λιτό, αυστηρό, μίνιμαλ πνεύμα της εποχής, ως ανταπόκριση στη γενικότερη λιτότητα, στη μεθοδική γενοκτονία που έχει επιβάλλει ο νεοφιλελευθερισμός. Ως διέξοδος στην κρίση που επιβάλλει στις παθογένειες του συστήματος: καταναλωτισμός, υπεροψία, επανάπαυση. Ως απελευθερωτική από το εξαρτησιακό αντικείμενο και το διαβρωτικό αντικειμενισμό.

Προς μια γενικευμένη  νεομίνιμαλ και νεοκονσέπτουαλ σύλληψη, τέχνη, πρακτική.

Νεομίνιμαλ – Νεοκονσέπτουαλ: Συνειδητή  στράτευση του υποκειμένου και όχι αποσύνθεσή του γενικά ή διάλυση ή σκλαβιά από το  αντικείμενο. Ούτε εξάρτηση του. Προς την αυτονόμηση της υποκειμενικότητας, την πραγματοποίηση της ενότητας θεωρίας και πράξης.

ΣΤ.

Στην περίοδο της  τραγικής κρίσης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο D. Smith ήλθε στην Αθήνα για να δει τον Παρθενώνα και να μελετήσει την αρχαία Ελληνική τέχνη. Η επίσκεψή του αυτή του έδωσε ώθηση για την ωρίμανσή του ως καλλιτέχνη και την ανάδειξή του στον pionnier της Minimal art.

Σήμερα πρέπει να δημιουργούμε συστηματικά καινοτόμα γεγονότα, γεγονότα- φορείς (porteurs) ιδεών, ελπίδων, νέων ερευνών και πρακτικών, νέα και καινοτόμα έργα, ριζοσπαστικές πάντοτε μορφές.

Πρέπει να  ξαναζωντανεύσουμε την πρωτοπορία, την πρωτοπόρα έρευνα. Προς τη νέα πρωτοπορία.

Πρέπει να συνθετοποιούμε την ιστορία της τέχνης και της κοινωνίας, ως καλοί χεγκελιανοί, και να την ανασυνθετοποιούμε αρνητικά διαρκώς.

Η ώρα είναι τώρα για τη μετα-αισθητική, τη μετα-μινιμαλ και μετα-κονσέπτουαλ τέχνη.  Επανασύνθεση ή συνθετοποίηση: μετασύνθεση.

Η ενδογενής εξέλιξη της γλώσσας: πιο άμεση, πιο σαφής, πιο απλή, πιο ουσιαστική: Πιο κρίσιμη, Λιγότερες αιτιολογικές, αναφορικές, παρένθετες προτάσεις. Επιχειρηματολογία σε παράταξη. Αναφορές ρητές ή υπόρρητες (implicites και explicites). Κάτι ανάλογο, όπως θα έλεγε και ο Αντόρνο, ισχύει και για τις νεομοντέρνες σήμερα μορφές, δομές, αποσπασματικές και σε παράταξη, με βάση πάντοτε και αναφορά τη μελαγχολία, το αναπόδραστο επερχόμενο χειρότερο. Εκτός εάν…

Προς τη μεταγλώσσα. Προς μία νέα γλώσσα σύνθετη, πολύπλοκη, διαλεκτική, άμεση, προβληματισμού (réflexive), ευθεία (directe).

Το ιδεολογικό-πολιτικό στίγμα της όλης προσπάθειας.

Το ιδεολογικό κοινωνικό περιεχόμενο: Άρνηση, αντίθεση, διαρκής αμφισβήτηση. Καμία θετικότητα, άρνηση, αλλοτριωμένος συστηματικά διαλεκτικός αρνητισμός. Πέραν από το αλλοτριωμένο πραγματικό και τις μορφές του. Προς το διαρκές ξεπέρασμα της αλλοτριωμένης τέχνης και της ιδίως  αλλοτριωμένης κοινωνίας.

                                                                   ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1.              Βλ. Th. de Duve, Faire école, Pr. Du reel.

2.              Εκδ. Klinsckieck

3.               Εδώ πρλ. η διαλεκτική μύθος-λόγος. Βλ. Fr. Chatelet, Από το μύθο στο λόγο, μ.σ. Points και M. Horkheimer- Th. Adorno, Dialectique de la Raison, Gallimard, μ.σ. TEL

4.              Βλ. Ν. Benjamin, Passages, Cerf

5.              Βλ. Th. Adorno, Ecrits Critiques, Minuit, κεφ. «Suget-objet»

6.               Bλ. Th. Adorno, Théorie esthétique, Klincksieck

7.              Βλ. Β Φιοραβάντες «Παγκοσμοιοποίηση, αισθητική και μετα-αισθητική. Ο επαναπροσδιορισμός του έργου τέχνης  Το παράδειγμα του Κλε», στο Νέα Ανθρωπολογία και Μοντέρνα Τέχνη, Ζήτη, (συλλ. Επ. Επ. Β.Φ), 66.203-216

8.              Βλ. Β. Φιοραβάντες, Κοινωνική θεωρία και αισθητική, Αρμός κεφ. «Το απόσπασμα-ολότητα», σσ. 382-5

9.              Ιb. Κεφ. «Η αισθητική ως σύστημα-αντισύστημα». σσ. 261-88

10.           Βλ. Cl. Greenberg, Art et culture, Macula

11.           Βλ. την έννοια της simulation κατά τον  Th. de Duve: Faire école, Pr. du Reel