ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΚΡΟΔΕΞΙΑ ΚΑΜΠΗ

 Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ[*]                                                                                    

ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΚΡΟΔΕΞΙΑ ΚΑΜΠΗ**

 

Ι

Ο νεοφιλελευθερισμός, με την ανεξέλεγκτη απορρύθμιση που επέβαλε και το ίδιο ανεξέλεγκτη αποθέσμιση που προκάλεσε, αποικιοποίησε την κοινωνία και τη σκέψη. Βασικός στόχος της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης είναι η επανακοινωνικοποίηση ακριβώς της κοινωνίας και της σκέψης δια  της πράξης. Της νέας κοινωνικής πράξης. Η σφαιρική, η ολική ανασυγκρότηση της κοινωνίας με όρους πράξης, νέας κοινωνικής πράξης πλέον επιβάλλεται από τα κάτω και σε όλα τα  επίπεδα των κοινωνικών δομών και πρακτικών.

 

ΙΙ

Στην εποχή του τέλους των βεβαιοτήτων και της έκρηξης των αντινομιών του συστήματος η μόνη θεωρητική και μεθοδολογική πρακτική που υπάρχει είναι η αναζήτηση λύσεων στα σύγχρονα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα. Συνάμα προέχει η  προσέγγιση νέου τύπου, με βάση την αρχή της συνθετότητας.

Η σημερινή προχωρημένη αποσάρθρωση της  κοινωνίας μόνο μέσα από νέες πρακτικές και ανασυγκροτήσεις θα ξεπεραστεί έστω και σχετικά. Αλλά με τις παραδοσιακές, όπως θα έλεγε και ο Χορκχάϊμερ, θεωρητικοποιήσεις δεν είναι δυνατό να ξεπεραστεί το μέγιστο αυτό πρόβλημα, ούτε καν να διαγνωστεί.

Νέα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα, νέες θεωρήσεις:  Αυτό το κενό έρχεται να καλύψει η Νέα κριτική θεωρία και πράξη με συνεχείς, επισταμένες,  συστηματικές έρευνες και μελέτες. Η μελέτη και η συνεπούμενη θεωρητικοποίηση οδηγεί στην απόκτηση συνείδησης, στην ανάγκη δημιουργίας μιας νέας επικοινωνίας, μιας νέας κοινότητας με αγάπη για τον άνθρωπο, με επίκεντρο – ακόμη περισσότερο – τον άνθρωπο, που θέλει να μετατρέψει σε συνάνθρωπο το σύγχρονο οικονομικό «ανθρώπινο» τέρας. Νέες διεπιστημονικές μεθοδολογίες, νέα αλληλεγγύη, νέες κοινότητες πρώτιστα ενδιαφερόντων (με την έννοια του Χάμπερμας, αλλά και όχι μόνον) και στη συνέχεια ίσως γενικότερης υπόστασης, συγκρότησης, εννοείται πάντοτε ανθρωπιστικής διάστασης, είναι το ύψιστο καθήκον της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης, με αναφορά πάντα και στο ιστορικό έργο των πρωτοποριών, κοινωνικών και αισθητοκαλλιτεχνικών.

Η αρχή της παγκοσμιοποίησης (μέσα της δεκαετίας του 1990) ανέδειξε νέες προβληματικές, νέες θεωρητικοποιήσεις, υπό το σοκ των νέων τότε και βαθειών αλλαγών παγκόσμια.

Η σφαιρικότητα (globalité) ήταν μια βασική  νέα έννοια που ανέκυψε μέσα σε αυτές τις συνθήκες της πρωτόγνωρης τότε κρίσης. Η  αναζήτηση χαμένων ιστορικών και πολιτισμικών οντοτήτων και η επαναθεωρητικοποίθησή τους πλουραλιστικά και δημιουργικά, η επικαιροποίηση των θεωρητικών ιστορικών καταλοίπων τους κ.α. ήταν μερικές από τις νέες τότε τάσεις, που δημιούργησε νέες και καινοτόμες θεωρητικές ωσμώσεις. Όμως η κρίση του 2008 διάλυσε όλη αυτή τη νέα τότε  δημιουργική θεωρητική και πρακτική κατάσταση διεθνώς.  Η κριτική του προντουκτιβίστικου μοντέλου έτσι υποχώρησε  μπροστά στη νέα, απόλυτη πλέον,  δικτατορία του νεοφιλελευθερισμού και του ταξηφιλελευθερισμού. Σήμερα όμως μπροστά στο φάσμα της επικίνδυνης ακροδεξιάς καμπής   σε όλες τις ανεπτυγμένες κοινωνίες, οι οποίες βρίσκονται σε διαδικασία κρίσης θεμελίων πλέον, μετά τη μακρόχρονη μακρόσυρτη, φανερή ή υπόκωφη κρίση τους, επιβάλλεται ένας συστηματικός στοχασμός και αναστοχασμός: Ή η κοινωνία θα ανασυγκροτηθεί σε νέες πιο δίκαιες, ανθρωπότερες και ορθολογικότερες βάσεις ή οδηγούμαστε στο γενικευμένο νεοφασισμό. Μπροστά σε αυτή τη φοβερή απειλή το καθήκον της Νέας  κριτικής θεωρίας είναι μέγιστο. Είναι απόλυτα αναγκαίο να οργανωθεί συνειδητά η πράξη απέναντι στο σύγχρονο γενικευμένο, όσο και απειλητικό νεοφασιστικό ανορθολογισμό.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες είναι απόλυτη, άμεση ανάγκη τουλάχιστον για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς και για άμεση αλλαγή, και οπωσδήποτε τροποποίηση του παραδείγματος της οικονομικής πολιτικής στην Ευρώπη και πρώτιστα στην Ελλάδα. Η ακολουθούμενη οικονομική πολιτική συνιστά πλέον μια νέα ασύμμετρη, και συγχρόνως πολλαπλή απειλή, ακόμη και  κοινωνικο-ιδεολογική. Οπότε προβάλει η ανάγκη μιας ανθρωποκεντρικής οικονομικής πολιτικής και συγχρόνως κοινωνικής πρακτικής.

Οι επερχόμενες μεγάλες ανακατατάξεις και συνεχείς ανασυγκροτήσεις, που έρχονται διεθνώς αλλά και στην Ελλάδα ωθούν προς μια νέα ρύθμιση, και ίσως όχι μόνον. Διαφορετικά…

 

ΙΙΙ

Το ιστορικό κίνημα της διαφάνειας προς το τέλος της δεκαετίας του 1980 στην πρώην ΕΣΣΔ, με ευρύτερες ιδεολογικές σηματοδοτήσεις, αλλά και κοινωνικές διαστάσεις, και που οδηγεί στην κατάρρευση του ανύπαρκτου σοσιαλισμού, επέφερε ριζικές αναθεωρήσεις και ανασυγκροτήσεις στη σκέψη γενικότερα.

Σε συνδυασμό με την εμφάνιση της απειλητικής παγκοσμιοποίησης λίγο αργότερα στη Δύση, το κίνημα αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την απαρχή μιας συστηματικότερης ανασυγκρότησης της κριτικής σκέψης.

Σήμερα δε στην περιπέτεια που ζει η κοινωνία διεθνώς, στη φάση της κρίσης της παγκοσμιοποίησης που έχει μπει και στην αρχή της αποπαγκοσμιοποίησης και ίσως και της αντιπαγκοσμιοποίησης, η Νέα κριτική θεωρία και πράξη ανασυγκροτημένη, όπως επιβάλλουν οι  νέες συνθήκες, είναι περισσότερο από αναγκαία: Επιβεβλημένη.

Οι ιστορικές αναλύσεις της Σχολής της Φρανκφούρτης έχουν μείνει πίσω, είναι πλέον απόμακρες. Το πνεύμα της εποχής άλλαξε. Η Νέα κριτική θεωρία και πράξη προσπαθεί ανασυγκροτούμενη διαρκώς να δημιουργεί νέα μοντέλα, νέες αναφορές. Να αναδείξει τις νέες κριτικές προοπτικές για την πράξη. Με συνεχείς μελέτες και έρευνες, παραμένοντας πάντοτε ταπεινή και προσγειωμένη στο ανθρώπινο, στο πραγματικό, προσπαθεί ν’αφουγκραστεί τις αγωνίες της εποχής και ν’ανιχνεύσει δυνατότητες ριζικών – θετικών –  αλλαγών με επίκεντρο τον άνθρωπο.

 

IV

Διαρκής αγώνας, θεωρητικός και πρακτικός – Praxis – για το ξεπέρασμα της αλλοτρίωσης σε όλες τις μορφές της, για την απελευθέρωση του ανθρώπου από την αλλοτρίωση δια της πράξης. Ή τουλάχιστον διαρκής αμφισβήτηση, άρνηση, κριτική και δια της πράξης. Η ηθική της απελευθέρωσης, της αναγκαίας και επιβαλλόμενης απελευθέρωσης κάνει τον άνθρωπο προσινή, εχέφρονα, ταπεινό, ολιγαρκή, αυθεντικό, τίμιο, δίκαιο και αγαθό. Ο αγώνας ενάντια στη σύγχρονη τοξικότητα, διαπλοκή, διαμεσολάβηση, διαφθορά, απάτη, ψεύδος είναι ολικός, απόλυτος, καθολικός. Η άρνηση αυτού του σύγχρονου διεφθαρμένου κόσμου δεν κάνει εκπτώσεις, ούτε παραχωρήσεις.

Είναι αποφασιστικός, ολικός, καθορισμένος, λυσιτελής…

Και ως κεντρικό πρόταγμα:

Διαρκής συνειδητός κοινωνικός μετασχηματισμός του ανθρώπου στο επίκεντρο της όλης κοινωνικοπολιτικής πρακτικής στο γίγνεσθαί της. Μόνον έτσι ίσως καταφέρουμε να βγούμε από τα βάθη της σπηλιάς της Πολιτείας του Πλάτωνα.

  

---

[*] Ο Β. Φιοραβάντες είναι Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης και του Πολιτισμού

** ΕΦΣΥΝ, Νησίδες, 705, 23-24/5/2026, σ. 39.