ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ - ΝΕΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

 Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ 

Η ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΩΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ[*]

      

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη είναι ένας όρος που αναφέρεται κυρίως σε ένα ελληνικό ακαδημαϊκό και πνευματικό ιδεολογικό κίνημα, το οποίο συγκροτήσαμε μεθοδικά επί σειρά ετών, αλλά απόκτησε μια ξεχωριστή τάση, μορφή  από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και μετά, ειδικά μετά την ίδρυση εκ μέρους μας του ομώνυμου μπλογκ. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη "Κριτική Θεωρία" της Σχολής της Φρανκφούρτης (Adorno, Horkheimer, Marcuse, Habermas), αν και έχει επιρροές^1* από αυτή. Είναι μια ιδιαίτερη, αυτόνομη και σύγχρονη προσέγγιση – θεωρητικοποίηση στη συνέχεια της Κριτικής θεωρίας της Σχολής της Φρανκφούρτης, αλλά διαφορετική και προσπαθεί να είναι σύγχρονη. Συγχρόνως επιχειρεί να ανανεώσει το ριζοσπαστικό και γενικότερα απελευθερωτικό πολιτικό και κοινωνικό προβληματισμό. Στην εποχή της σύγχρονης  τέχνης διαμορφώσαμε τη Σύγχρονη¹ κριτική θεωρία, στη συνέχεια πάντοτε της Κριτικής θεωρίας  της Σχολής της Φρανκφούρτης, αλλά επικαιροποιημένη, διευρυμένη, σύγχρονη.

 

ΚΥΡΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΙΔΕΕΣ:

·        Κριτική του υπαρκτού σοσιαλισμού και της ιστορικής Αριστεράς:

Αρνείται τη σταλινική παράδοση, αλλά και τη σοσιαλδημοκρατία και το δεξιό ευρωκομμουνισμό. Θεωρεί ότι η Αριστερά χρειάζεται ριζική αναθεώρηση πέραν από τις παραδοσιακές ιδεολογίες. Από μια ορισμένη άποψη, προήλθε πρωταρχικά από τη θεωρητικοποίηση των επαναστάσεων ή τουλάχιστον των εξεγέρσεων που ξέσπασαν στις πρώην ανατολικές χώρες: το 1953 στην Αν. Γερμανία, το 1956 στην Πολωνία και την Ουγγαρία, το 1968 την Άνοιξη της Πράγας, αλλά και τον Μάη του ’68.

·        Έμφαση στη δημοκρατία και την αυτονομία:

- Υποστηρίζει μια αυθεντική δημοκρατία (απευθείας, άμεση, συμμετοχική) και την αυτονομία του ατόμου και των κοινοτήτων, συνδυάζοντας και συνθέτοντας στοιχεία από τον ελευθεριακό σοσιαλισμό, τoν πλουραλισμό με βάση ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο ειρηνικής  ανθρώπινης συμβίωσης. Σε κάθε περίπτωση αποδίδει έμφαση στην αφύπνιση του ανθρώπου, ως συνειδητή και δρώσα υποκειμενικότητα στις συγκεκριμένες πάντα ιστορικοκοινωνικές συνθήκες.

- Διεκδικεί την κληρονομιά μιας "ελευθεριακής - σοσιαλιστικής δημοκρατικής" πολιτείας. Υπ’ αυτή την έννοια προτείνει ένα πολίτευμα, το οποίο συνδυάζει ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμικούς ελέγχους, αυτοδιοίκηση και κοινωνικοποίηση της οικονομίας, χωρίς υποχρεωτικά κεντρικό σχεδιασμό, ο οποίος όπου εφαρμόστηκε συνδέθηκε στενά με την ανάδυση και την κυριαρχία της νομενκλατούρας.

·         Απόρριψη του εθνικισμού:

Κριτική του εθνικισμού γενικά, αλλά και στις εθνικιστικές επιδράσεις της αριστεράς,  και γενικότερα τις εθνικιστικές τάσεις στην Ελλάδα και διεθνώς, με στόχο μια ένωση πάνω από τα έθνη-κράτη. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η Νέα κριτική θεωρία και πράξη στηρίζεται σε μια πολυεπίπεδη και συνθετική  θεωρητική προσέγγιση, και επικεντρώνεται σε μια πολυπαραγοντική ανάλυση, σύμφωνα με την επικαιροποιημένη ιστορική κριτική-κοινωνική θεωρία,  η οποία συνίσταται στην επισήμανση των πολλαπλών μορφών καταπίεσης (τάξη, φύλο, φυλή, περιβάλλον) και στη διεπιστημονική και διαθεματική κριτική μελέτη τους.

·         Σύνδεση θεωρίας και πράξης:

Δεν περιορίζεται σε αυστηρά ακαδημαϊκά πλαίσια, αλλά επιζητεί να συνδεθεί με κοινωνικά κινήματα, αγώνες και πειράματα αυτοοργάνωσης (π.χ. κινήματα αντί globalisation, κινήματα βάσης, κοινωνικά εργαστήρια, αυτόνομες κοινότητες).

Έτσι  η Νέα κριτική θεωρία και πράξη προσπαθεί να συμβάλει στη θεωρητική ανανέωση της αριστεράς (ελληνικής και διεθνούς), στο διάλογο για τη μετά-σοσιαλιστική κοινωνία (δηλαδή την κοινωνία που θα διαδεχθεί τις παλιές και ιστορικά ξεπερασμένες σοσιαλιστικές κοινωνίες, χωρίς όμως να  απεμπολήσει τον σοσιαλισμό) και στη σύνδεση της πολιτικής θεωρίας με τις σύγχρονες προκλήσεις (παγκοσμιοποίηση, περιβαλλοντική κρίση, κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας κ.α.). Η κριτική της δε του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού είναι πλέον δομική, συγκροτησιακή της σύγχρονης ανθρωπιστικής αντίληψης του σοσιαλισμού που προτάσσει. Η θέση αυτή  οδηγεί σε μια νέα ριζοσπαστική και κριτική βάση, με προέλευση το ριζοσπαστικό, αριστερό, αλλά αντι-δογματικό χώρο.

·          Αναζήτηση του αναγκαίου και επιβαλλόμενου νέου  περιεχομένου του σοσιαλισμού στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, υπό την οπτική της ιστορικής πείρας του κινήματος, των μεγάλων σύγχρονων κριτικών θεωρητικοποιήσεων κ.τ.λ.

Σύμφωνα με τη ριζοσπαστική κριτική, με προέλευση τον ριζοσπαστικό, αριστερό αλλά αντιδογματικό χώρο, βασικό στοιχείο όλης αυτής της προσέγγισης είναι  μια διαρκής κριτική, τόσο στον πρώην υπαρκτό σοσιαλισμό, όσο και στον καπιταλισμό, με έμφαση στην αυτονομία, την ελευθερία και την ηθική διάσταση της πολιτικής^2*. Για τον λόγο αυτό επιζητά, εμφατικά μάλιστα, την ανθρωπιστική – φιλοσοφική βάση της πολιτικής. Διαφορετικά η πολιτική δεν έχει νόημα. Είναι ιστορικά ξεπερασμένη, και ουσιαστικά ανήκει στη σφαίρα της απλής ή της διευρυμένης αναπαραγωγής του συστήματος.

Με προτάσεις μάλιστα για νέες πολιτείες (με έμφαση στον αυτοπροσδιορισμό της κοινωνίας των πολιτών σύμφωνα και με το πνεύμα των ιστορικών αναλύσεων του Γκράμσι) και για νέα οικονομικά μοντέλα - δομικά ανθρωπιστικά – ανθρωποκεντρικά πλέον, προσπαθεί συστηματικά να εμβαθύνει στη φιλοσοφική και ηθική βάση μιας ριζοσπαστικής δημοκρατίας.

Έτσι εισηγείται μια δυναμική σύλληψη της δημοκρατίας, μια διαδικασία διαρκή (pocès),  και όχι τη δημοκρατία σαν μια κατάληξη. Πρόκειται για μια διαρκή πολυθεσμική δυναμική κατάσταση – διαδικασία διεύρυνσης,  αυτομεταρρύθμισης και αλλαγής της δημοκρατίας προς ανθρωπινότερες πάντοτε μορφές διαβίωσης και εξουσίας, με επίκεντρο τον άνθρωπο, και πάντοτε ως απόρροια της συνειδητής δράσης του: Την κοινωνική πλέον και ανθρωποκεντρική δημοκρατία, αλλά με έμφαση στην ηθική και τη φιλοσοφική βάση της πολιτικής.

Από την άποψη αυτή, το κεντρικό περιεχόμενο της όλης θεωρητικοποίησης της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης επικεντρώνεται στις έννοιες:

§  «Φιλοσοφία της δημιουργικότητας», με βάση την ιδέα ότι η πολιτική και η ιστορία δεν καθορίζονται από άτεγκτους νόμους, αλλά από τη δημιουργική πράξη, την ελευθερία και τη δυνατότητα του νέου, εννοείται πάντοτε σε συγκεκριμένες ιστορικοκοινωνικές συνθήκες.

§   «Ηθική της Α-τέλειας,  Μη Τελεολογίας» (δηλαδή των μη τελεολογικών θέσεων και αντιλήψεων): Άρνηση ουτοπικών τελεολογιών και αποδοχή της ανολότητας (: όχι στην επιβολή της ολότητας, τη  δικτατορία της ολότητας) και πρόταξη της διαδικασίας ως βάση για μια πιο αυθεντική κοινωνία.

Αυτά τα θέματα αλληλεπιδρούν άμεσα και δυναμικά-προωθητικά για την αναζήτηση της «Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης», για μια μη τελειωμένη (non achevée), κατά τον Αντόρνο, γενικά, και ειδικότερα για μια μη μονογραμμική και συνάμα μια μη μονοδρομική αντίληψη, σε αντίθεση με την ΤΙΝΑ: μία μη-αυταρχική, αυτονομητική πολιτική.

§  Κριτική του εθνικισμού και του εθνικού κράτους:

Η ριζική κριτική στον εθνικισμό και το έθνος-κράτος ως μορφές αυταρχικής  κοινωνικής οργάνωσης: Αυτή η θέση είναι βασική στη «Νέα κριτική θεωρία…», η οποία απορρίπτει τον εθνικισμό ως πλαίσιο πολιτικής σκέψης και πράξης, προκρίνοντας ένα ανοιχτό και παναθρώπινο πλαίσιο-ορίζοντα σκέψης και πράξης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.

§  Σύνδεση με τη δυτική φιλοσοφική παράδοση και την ιστορική κριτική σκέψη.

Μια σημαντική διαφορά/συμπλήρωμα σε σχέση με άλλες θεωρητικοποιήσεις του χώρου αυτού είναι ότι η Νέα κριτική θεωρία και πράξη βρίσκεται σε διάλογο με τη δυτική φιλοσοφία (Kant, Hegel, Nietzsche, Heidegger κ.α.), με βάση την ιστορική-ανθρωπιστική προσέγγιση του νεαρού  Μαρξ, αλλά είναι πάντοτε κριτική  απέναντι σε όποιο κλειστό σύστημα σκέψης. Συγχρόνως με βάση τη θεολογία της απελευθέρωσης, αναζητά και μια πηγή κοσμολογικών και ηθικών εννοιών (π.χ. η ελευθερία, το δώρο, η αγάπη, η τιμιότητα, η κατανόηση, η ανιδιοτέλεια, η αλληλεγγύη). Κάνει  ακόμη αποδεχτή και την αρχαιοελληνική έννοια «καλός καγαθός», αλλά και  τη χαριστότητα (charité), που εισηγείται ο Βανεγκέμ, στη συνέχεια των ιστορικών πρωτοχριστιανικών κοινωνικών ρευμάτων και κινημάτων.

Η όλη αυτή προσέγγιση προσπαθεί να διαμορφώσει ένα διαφορετικό, και σε κάθε περίπτωση διευρυμένο πνευματικό βάθρο για την κριτική του καπιταλισμού και την αναζήτηση μιας εναλλακτικής κοινωνίας, το οποίο μπορεί να συμπληρώσει τον πιο κοσμικό-πολιτικό προβληματισμό της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης, η οποία εξάλλου προσπαθεί να κρατήσει ζωντανό με κάθε αντίτιμο τον πνευματισμό των ιστορικών και των νεώτερων πρωτοποριών, ως μια υψηλή εκδήλωση – συγκεκριμενοποίηση της απελευθερωτικής υποκειμενικότητας ή της υποκειμενικότητας σε διαδικασία αυτοπροσδιορισμού και χειραφέτησης μέσω της διαρκούς αρνητικής καθορισμένης πράξης.

§   Διαφορετική μέθοδος και προσανατολισμός από τις παραδοσιακές σχολές, καθόσον η Νέα κριτική θεωρία και πράξη συνδέεται και με μια κριτική - φαινομενολογική-ερμηνευτική πρόθεση (prétention), όπως λέει ο Χάμπερμας. Η όλη αυτή θεωρητικοποίηση είναι ενταγμένη πάντοτε σε μια προγραμματική οπτική, με βάση την επισήμανση της ανάγκης δημιουργίας νέων πολιτειακών ανθρωποκεντρικών δομών - θεσμικών καταστάσεων. Η Νέα κριτική θεωρία και πράξη δεν προτείνει τόσο πολιτικά συστήματα, όσο αναλύει τις φιλοσοφικές προϋποθέσεις για να σκεφτούμε τη δημιουργικότητα, την ελευθερία και μια πραγματική κοινότητα. Η σύλληψή της για μια «απελευθερωμένη κοινωνία» συνιστά περισσότερο κριτικό ηθικο-φιλοσοφικό πλαίσιο, παρά πολιτικό σχέδιο. Αυτό, ακόμη και το πιο προχωρημένο, εύκολα στην πορεία διαβρώνεται, παραμορφώνεται, αλλοιώνεται, αλλοτριώνεται, ακόμη και εκφυλίζεται (: χάνει τη φύση του – γίνεται dénaturé), και σε κάθε περίπτωση  χάνει τον ριζοσπαστισμό και την αρχική κριτική σύλληψή του.

Η Νέα κριτική θεωρία και πράξη σε κάθε περίπτωση είναι βασική συγκροτησιακή συνιστώσα του ευρύτερου χώρου της μετά-και αντιδογματικής ριζοσπαστικής σκέψης στα νεότερα χρόνια, και ιδίως από τη δεκαετία του 1990 και μετά. Συγχρόνως  συνιστά και μια σημαντική έκφραση – κωδικοποίηση των ανθρωπιστικών – πρώτιστα – προταγμάτων αυτού του χώρου. Από την άλλη, εισφέρει καθοριστικά στην αναγκαία και επιβαλλόμενη φιλοσοφική θεμελίωση και πνευματική εμβάθυνσή του^3*

 

ΣΥΝΟΨΗ: ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ

Η «Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη» δεν θεωρείται άμεσα κίνημα ή σχολή. Ωστόσο, η όλη προσέγγισή της είναι βασικό αναγνωριστικό στοιχείο του ευρύτερου πνευματικού χώρου της ελληνικής μετα-δογματικής, ριζοσπαστικής σκέψης από τη δεκαετία του '90 και μετά, στοχεύοντας στη συγκρότηση της (Σύγχρονης Κριτικής Θεωρίας και Πράξης), με επίκεντρο τον άνθρωπο και την χειραφέτησή του.

Επιπλέον η Νέα κριτική θεωρία και πράξη:

· Συμβάλλει για την κριτική του κράτους, του εθνικισμού και του νεοφιλελευθερισμού,  με βάση ένα βαθύ φιλοσοφικό και ηθικό υπόβαθρο.

· Προσφέρει μια εναλλακτική γλώσσα (με φιλοσοφικές και γενικότερα θεωρητικές προεκτάσεις), για να μιλήσει κανείς για ελευθερία, κοινότητα και δημιουργία.

· Ανοίγει διάλογο με πλουραλισμό, ελευθερία, ανιδιοτέλεια και παρησία με άλλες παραδόσεις, που η πιο κοσμική αριστερά συχνά αγνοεί.

. Είναι ριζικά αντίθετη με την ενιαία σκέψη (pensée unique) και τις μονοδιάστατες – μονογραμμικές (monolignes), μονοδρομικές (ΤΙΝΑ) αντιλήψεις και θεωρήσεις.

. Αναδεικνύει την ιδιαιτερότητα και τη σημασία του πολιτισμικού, θεωρώντας το ως αυτόνομο. Του αυτόνομου πολιτισμικού στοιχείου, επιπέδου· της αυτόνομης πολιτισμικής διάστασης γενικότερα, αλλά και του ιστορικού και νεώτερου πολιτισμού σε διαδικασία μετεξέλιξης.

. Βασική θέση: Χωρίς ένα ισχυρό κοινωνικό κίνημα, ένα κίνημα κοινωνικής αντίστασης, άρνησης, κριτικής και γενικότερα ένα εναλλακτικό κίνημα, η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη ατονεί, όπως και το γενικότερο ανθρωπιστικό – απελευθερωτικό πρόταγμα.

Περιληπτικά η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη είναι ρηξικέλευθη και συγχρόνως αντισυμβατική, εισφέροντας συγχρόνως στη συγκρότηση και μιας νέας εναλλακτικής γλώσσας για μια σύγχρονη ανθρώπινη και ορθολογική επικοινωνία, όχι μόνο σύμφωνα με το πνεύμα και το μοντέλο επικοινωνίας που εισηγήθηκε ο Χάμπερμας, αλλά είναι πολύ ευρύτερη και συνάμα απελευθερωτική. Βασικές – κεντρικές έννοιες  όλης αυτής της προσέγγισής είναι η ελευθερία, η κοινότητα και η δημιουργία, και καλεί σε έναν ορθολογικό και κριτικό διάλογο με σύγχρονους όρους. Ακόμη περισσότερο θέλει να προκαλέσει τη συζήτηση  για αυτές και περί αυτών. Ο ευρύτερος στόχος της είναι να προκαλέσει έναν γενικότερο διάλογο ακόμη και με άλλες κριτικές παραδόσεις.

Από την άποψη αυτή προσπαθώ ως θεωρητικός και ως διανοούμενος να συγκροτήσω με συστηματικό τρόπο τη φιλοσοφική θεμελίωση και την πνευματική εμβάθυνση των σύγχρονων εναλλακτικών τάσεων. Για να κατανοηθεί καλύτερα η «Νέα Κριτική Θεωρία…», το έργο^4* μας αποτελεί απαραίτητο συμπληρωματικό και διευρυντικό διάβασμα^5*. Εξάλλου ως φιλόσοφος και καθηγητής,  η σχέση μου με το κίνημα της «Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης» είναι πρωταγωνιστική, άμεση και ουσιαστική, καθώς  προσπαθώ να συμβάλλω στην όλη σύλληψη και συγκρότηση αυτής της σύγχρονης διανοητικής – θεωρητικής – ιδεολογικής  τάσης και δραστηριοποιούμε σε αυτό το ιδεολογικό πεδίο, υπό τη δική μου πάντοτε οπτική. Δεν είμαι «μέλος» μιας συγκεκριμένης ομάδας. Αντίθετα είμαι ένας διαλογικός φιλόσοφος, που το έργο μου νομίζω ότι διαμορφώνει, αλληλεπιδρά και επηρεάζει ουσιαστικά  τους προβληματισμούς αυτού του χώρου.

Σε κάθε περίπτωση, η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη είναι η βασική θεωρητική εισφορά μου.

 

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣ ΤΗ "ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ":

Έχουν γίνει διάφορες ενδιαφέρουσες κριτικές στη Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη τις οποίες αναφέρουμε συνοπτικά:

1. Αφηρημένη και δογματική: Παραμένει σε θεωρητικό επίπεδο χωρίς ρεαλιστικό πλάνο εφαρμογής.

2. Ασάφεια: Μερικοί την κατηγορούν για ασαφείς προτάσεις και έλλειψη συγκεκριμένης πολιτικής στρατηγικής.

3. Έλλειψη μαζικής απήχησης: Παρά τις συζητήσεις, τα σεμινάρια, τα συμπόσια κ.τ.λ. σε ακαδημαϊκούς και μικρούς κύκλους, δεν έγινε ευρέως γνωστή στο ευρύτερο κοινό ή στα κόμματα.

Ως προς την πρώτη κριτική δεν μπορούμε παρά να απαντήσουμε ότι το όλο θέμα είναι αντινομικό:

Η πλήρης αφαίρεση οδηγεί σε κενολογίες, ενώ η υπερβολική προσπάθεια διατύπωσης συγκεκριμένων προτάσεων και λύσεων οδηγεί στον συγκεκριμενισμό, όπως λέει και ο Αντόρνο. Για το λόγο αυτό επιζητούμε πάντοτε μια μέση λύση, μια μέση οδό.

Ως προς τη δεύτερη, η απάντηση είναι ότι πρόκειται για μια σύγχρονη κοινωνική θεωρία στη εποχή της διαλυτικής των πάντων παγκοσμιοποίησης, αλλά δεν μπορεί να φθάσει και στη διατύπωση συγκεκριμένων λύσεων και προτάσεων για όλα τα θέματα. Θα αυτο-ακυρώνονταν ως νέα σύγχρονη ριζοσπαστική κριτική θεωρία.

Ως προς την τρίτη παρατήρηση: Δυστυχώς πράγματι παρά τις συνεχείς και εντατικές προσπάθειές μας, το αποτέλεσμα είναι πενιχρό. Φαίνεται ότι η γενικευμένη απο-ιδεολογιποίηση και  αποστράτευση είναι πιο σημαντική από όσο φαίνεται. Παρόλα αυτά συνεχίζουμε την προσπάθεια…

 

Σημασία - Συμπέρασμα:

Παρά τις κριτικές, η "Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη" προσπαθεί να συμβάλει στη θεωρητική ανανέωση της ελληνικής αριστεράς, στο διάλογο για τη μετά-σοσιαλιστική κοινωνία και στη σύνδεση της πολιτικής θεωρίας με σύγχρονες προκλήσεις (παγκοσμιοποίηση, περιβαλλοντική κρίση, κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας κ.α.).

 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1*.  Ακόμη περισσότερο: είναι αποτέλεσμα και μιας συστηματικής κριτικής και μετακριτικής συζήτησης – επεξεργασίας των βασικών θεμάτων και επεξεργασιών των κύριων θεωρητικών της.

 

2*. Προσπαθούμε  να αποσαφηνίσουμε αυτό το ειδικό όσο και κρίσιμο θέμα σε άλλο κείμενό μας. Βέβαια παραμένει πάντοτε από τον Όμηρο, τον Ησίοδο, τον Αισχύλο, τον Σωκράτη κ.τ.λ., μέχρι σήμερα να αιωρείται το ερώτημα: Ηθικοποιείται η πολιτική;

 

3*. Από την άποψη αυτή, η  μελέτη του έργου μας είναι  οπωσδήποτε ένα απαραίτητο συμπληρωματικό και διευρυντικό διάβασμα. Εξάλλου, η διεύρυνση, το άνοιγμα του ορίζοντα της θεωρητικής έρευνας, η αναζήτηση και η σκέψη-προβληματική-θεωρία ήταν για εμάς πάντοτε  ένα  υπέρτατο καθήκον. Εξάλλου για να μπορούμε να εργαζόμαστε όσο πιο συστηματικά και απρόσκοπτα είναι δυνατό, δημιουργήσαμε μια πολύ μεγάλη προσωπική βιβλιοθήκη στην Αθήνα και στην Κεφαλονιά (που μένουμε το καλοκαίρι) στην ελληνική και στη γαλλική, και η οποία πρέπει οπωσδήποτε να περισωθεί. Η σχέση μας δε με τη Νέα κριτική θεωρία και πράξη είναι  άμεση και ουσιαστική, ως  διαλογικός πάντοτε φιλόσοφος, ενώ  το έργο μας θέλει να επηρεάσει  τους προβληματισμούς για την χειραφέτηση του χώρου μας. Εξάλλου για το λόγο εισηγηθήκαμε  αυτόν το όρο, και ουσιαστικά ιδρύσαμε αυτό το ρεύμα σύγχρονης σκέψης. Από την άποψη αυτή,  εκτός  από τις δημοσιεύσεις, τα συμπόσια και στρογγυλά τραπέζια κ.τ.λ. που οργανώσαμε, σημαντικό ρόλο   έπαιξε και η ίδρυση του ομώνυμου blog στα μέσα της δεκαετίας του 1990: Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη, και του οποίου είμαι υπεύθυνος.

Για μια καλύτερη ενημέρωση και γνώση του όλου θέματος, βλ. ακριβώς τις αναρτήσεις κειμένων μας και κειμένων συνεργατών μας στο  blog (nktp.blogspot.gr), τα βιβλία μας (συλλογικά και ατομικά)  και άλλες σχετικές εκδόσεις μας.

 

4* Βλ. τα βιβλία μας, Κοινωνική θεωρία και αισθητική, Αρμός, Θεωρία πολιτισμού, Ψηφίδα, τ. ΙΙ, Κριτική θεωρία της μοντέρνας τέχνης, Επίκεντρο, Προς τη μεταπαγκοσμιοποίηση, Ζήτη,  Η εποχή της καθορισμένης άρνησης, Επίκεντρο, Σύγχρονη κριτική θεωρία 3 τ. υπό έκδοση, τα συλλογικά (επ. Β.Φ.), Τέχνη, πολιτισμός, παγκοσμιοποίηση, Παπαζήσης, 3 τ., 1.200 σελ.,  Κριτική της τέχνης – Κριτική της παγκοσμιοποίησης, 160 σελ. Νησίδες, Νέα Ανθρωπολογία και μοντέρνα τέχνη, Ζήτη, 460 σελ., Προς τη Νέα ανθρωπολογία, Αρμός, 160 σελ.  κ.α.

 

5*. Αν κάποιος ενδιαφέρεται να μελετήσει το θέμα καλύτερα και βαθύτερα  προτείνω να μελετήσει επιπλέον και έναν διάλογό μου στο περιοδικό Αντιθέσεις, το 1981, στον οποίο επισημαίνω την ανυπέρβλητη ανάγκη ριζικής μεταλλαγής του συστήματος προς ανθρωπινότερες κατευθύνσεις.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Έχουμε υπό έκδοση ένα τρίτομο έργο, με τίτλο, Σύγχρονη κριτική θεωρία, που συνεχίζει, εμβαθύνει και ανασυγκροτεί πάντοτε μοντέρνα την προηγούμενη προβληματική και θεματική μας της εποχής της ανάδυσης της παγκοσμιοποίησης και της εποχής της κρίσης του 2008, των Αγανακτισμένων, της εξέγερσης κατά των μνημονίων  κ.α.

 

---

[*] Ένα μέρος του κειμένου μας αυτού δημοσιεύτηκε στις Νησίδες της Εφ. ΣΥΝ, 10-12- Απρ. 2026, σ. 29 (Πάλη Ιδεών), με τίτλο, «Μια δυναμική σύλληψη της δημοκρατίας».

Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

NEA ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ:

ΑΠΟ ΤΗ ΦΡΗ ΤΖΑΖ ΣΤΟΝ ΣΚΛΑΒΟ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΚΛΑΒΟ ΣΤΗ ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ-ΓΚΡΑΜΣΙ

 

Στο Παρίσι προς το τέλος της δεκαετίας του 1970 έρχεται ένας παλιός φίλος αγωνιστής, απόφοιτος της Παντείου, ο οποίος συμμετείχε επί χούντας σε μια ομάδα φίλων αγωνιστών της Παντείου, όπως λεγόνταν τότε,  με πρωταγωνιστές τον Α. Ρήγο και τον επίσης πολύ φίλο  Στ. Πασχαλίδη κ.α., ονόματι Α. Σακκάς. Ο αγαπητός Αλέκος δεν ήξερα ότι είχε συστηματική ενασχόληση με την ακμάζουσα, ως απόηχος του όλου κινήματος της αμφισβήτησης,  τότε διεθνώς Φρη Τζαζ. Παρακολουθούσε συνεχώς διάφορα κονσέρτα, συναυλίες,  περιοδικά κ.α. Έτσι και εγώ συζητώντας μαζί του   και  διαβάζοντας τα κείμενά του αφενός  απόκτησα μια κάποια γνώση και ήλθα σε επαφή με την εξέχουσα μουσική του Σ. Παπαδημητρίου, ο οποίος είχε τότε μια πολυσχιδή  δραστηριότητα. Παρακολούθησα μάλιστα μια ιστορική μουσική εκδήλωση του στην Πινακοθήκη, η οποία πλέον μου άνοιξε ένα νέο ορίζοντα ελεύθερων και δημιουργικών ερευνών. Παρακολουθούσα  ανελλιπώς και ένα περιοδικό που έβγαζε τότε για την Φρη Τζαζ  ο Σ. Παπαδημητρίου. Αρκετά μετά ο Αλέκος με επήγε στο Παρίσι σε δύο κονσέρτα του μεγάλου Εβραιο-ρωσο-αμερικανού Στ. Λέϊσυ. Μετά το δεύτερο κονσέρτο του στο Μουσείο μοντέρνας τέχνης (Μπωμπούρ), ο Λέϊσυ παίζοντας μπροστά από ένα έργο του Πόλλοκ, ασχολήθηκα συστηματικότερα με τη ζωή και το έργο του, και ανακάλυψα ότι το όλο αισθητικό μοντέλο του έχει επηρεαστεί από τον Μπρέχτ, την μπρεχτική αποστασιοποίηση. Έχοντας μελετήσει τον Μπρεχτ επί χούντας, δεν άργησα να καταλάβω το   καλλιτεχνικό, αισθητικό και συνάμα ιδεολογικό  χαρακτήρα της όλης προχωρημένης και συγχρόνως πολύ στοχαστικής (réfliechie)  απόπειρας, προσπάθειας του μεγάλου Στ. Λέϊσυ. Στη συνέχεια γνωριστήκαμε με τον μεγάλο αυτό καλλιτέχνη της τότε μουσικής πρωτοπορίας, ο οποίος, όπως και ο Παπαδημητρίου,  με διαφορετικό όμως τρόπο, αναζητούσε καθορισμένα την ανθρώπινη ελευθερία και απελευθέρωση.

Ήδη είχα γραφτεί στο Διδακτορικό και ο Λέϊσυ μου έδωσε τεράστια ώθηση για την ολοκλήρωσή του, συζητώντας πολλές φορές μαζί του, αν και δεν γνώριζε τον Σκλάβο. Ήταν ακόμη εποχή έντονων  αναζητήσεων, θεωρητικών, καλλιτεχνικών, αισθητικών, ιδεολογικών κ.α. στη συνέχεια του Μάη του 68. Δεν είχε ακόμη διαδοθεί ο νεο-αντιδραστικός μεταμοντερνισμός, ο οποίος, όπως  εξηγώ σε άλλα κείμενα, στηριζόνταν σε μια ριζική αλλαγή παραδείγματος, καθόσον η ιδεολογική κριτική, ακόμη και η πολεμική ενάντιά του έγινε πλέον προϋπόθεση για όποια πάντοτε κριτική θεωρητικοποίηση.

Πως όμως έφτασα στο Ο. Ρεβώ ντ’ Αλλόν, τον καθηγητή Αισθητικής στη Σορβόννη, και ο οποίος με δέχθηκε με χαρά για να κάτω την διατριβή μου για τον Σκλάβο;

Μια από τις πολλές φορές που βρεθήκαμε στο Παρίσι με τον Αλέκο, μου λέει ότι τελείωσε το μεταπτυχιακό του για το Φρη Τζαζ με τον Ρεβώ ντ’ Αλλόν, τον εγγονό του Ψυχάρη. Πρώτη φορά μου μίλησε για αυτό, γιατί ήθελε την εργασία να την κάνει μόνος του, ενώ μου έδινε να διαβάσω τα διάφορα άρθρα του σε περιοδικά και εφημερίδες που έγραφε, για τις διάφορες εκδηλώσεις που παρακολουθούσε.

Η εργασία του δεν ήταν μεγάλη, ο Ρεβώ ντ’ Αλλόν δεν ζητούσε μακρόσυρτες και ανούσιες εργασίες. Ήταν ντοκουμενταρισμένη, όπως όλα τα άρθρα του, συστηματική εργασία ειδικού, όμως περισσότερο εργασία ιστορική – ιστοριογραφική. Δεν τα πήγαινε πολύ καλά ο Αλέκος με τη θεωρία. Ενώ γνώριζε και παρακολουθούσε τα σύγχρονα κοινωνικά – κριτικά ρεύματα, ήταν άμεσος, απλός, επικοινωνιακός, όχι πολύ θεωρητικός. Αφού διάβασα την εργασία του πλέον σκέφτηκα ότι και εγώ με τις έρευνες και τις γνώσεις που είχα θα μπορούσα να έκανα μια παρόμοια – και βέβαια πάντα πολύ πιο θεωρητική – εργασία.

Οπότε όταν γνώρισα λίγο αργότερα τον αδελφό του Σκλάβου στο Παρίσι και μελέτησα όσο καλύτερα μπορούσα το έργο του γλύπτη και τα κείμενα του Σκλάβου και για τον Σκλάβο που βρήκα, έχοντας τελειώσει και τη  Maitrise πληροφορικής, είχα γραφτεί ήδη σε ένα Διδακτορικό του πανεπιστημίου (όπως λεγόνταν τότε), με θέμα μια επικαιροποιημένη προσέγγιση της κοινωνικής διαίρεσης της εργασίας, το οποίο μάλιστα είχα προχωρήσει αρκετά. Οπότε  σκέπτομαι ότι θα μπορούσα να έκανα ένα μεταπτυχιακό, και γιατί όχι διδακτορικό Αισθητικής. Οπότε πηγαίνω στη Σορβόννη και βρίσκω τον Ρεβώ ντ’ Αλλόν. Για αυτόν θυμήθηκα ότι μου είχε μιλήσει και ένας άλλος φίλος, που ήταν μαζί σε μια ομάδα αγωνιστών ενάντια στη χούντα. Όταν μπαίνω στο γραφείο του, βλέπω την αφίσα της ομάδας αυτής. Ο Ρεβω ντ’ Αλλόν  εντυπωσιάζεται αμέσως, αν και δεν του μίλησα ούτε για τον Αλέκο ούτε και για τον άλλο φίλο, τον Α. Ζεμπίλα, για να μην τον επηρεάσω,  και με δέχεται αμέσως, με την προτροπή να ασχοληθώ κυρίως με τον Αντόρνο.

Από την μοντέρνα γλυπτική δεν ήξερε πολλά πράγματα. Ειδικός του Μπετόβεν ήταν και του ρεμπέτικου. Είχε όμως φίλο τον μεγάλο ιταλό ζωγράφο  της σύγχρονης ιταλικής πρωτοπορίας, τον Βaj, για τον οποίο είχε γράψει  ένα πολύ ωραίο κείμενο, το οποίο μετά από καιρό το μετέφρασα και το εξέδωσα στα ελληνικά, και είχε γράψει δύο πολύ καλά κείμενα για τον Ντελακρουά και τον Πικαμπιά.  Όμως ήταν μακριά από το Σκλάβο. Παρόλα αυτά ως πολύ καλός γνώσης της μοντέρνας γενικότερα τέχνης έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την όλη έρευνά μου. Δεν τόλμησα να του πω τίποτα για την σχέση μου με την  Φρη Τζαζ. Τα μοντέλα της όμως, εκτός από το ότι με οδήγησαν στον Ρεβώ ντ’ Αλλόν, λειτούργησαν κυρίως υπόρρητα για την όλη σύλληψη και συγκρότηση του μοντέλου της αισθητικής θεωρητικοποίησής μου για τον Σκλάβο, και κυρίως διαμορφώνοντας ένα ανοιχτό μοντέλο προσέγγισης.

Η συγκρότηση και η διαμόρφωση του κειμένου του διδακτορικού, και υπό την επήρεια του μοναδικού τότε σεμιναρίου αισθητικής της Σορβόννης,  υπό την διεύθυνση του Ρεβώ ντ’ Αλλόν, αλλά και άλλων σεμιναρίων που παρακολούθησα συγχρόνως τότε στο Παρίσι, πέρασε από αρκετά στάδια, και με βάση τις συνεχείς συζητήσεις μου με τον Σατλέ και τον Ρεβώ ντ’ Αλλόν το ολοκλήρωσα μέσα σε 5-6 μήνες, διατηρώντας το πρώτο κεφάλαιο αυτούσιο όπως ήταν το κείμενο του Μεταπτυχιακού, μετά από την παρότρυνση του δασκάλου…

Ενώ το κείμενο είναι ουσιαστικά ένα, με μια ενιαία σύλληψη, υπήρχαν μεγάλες διαφορές μεταξύ των κεφαλαίων, τόσο ως προς τη μορφή τους, όσο και ως προς τον τρόπο προσέγγισης. Αυτό  που έχει ιδιαίτερη  σημασία είναι ότι βρισκόμενος σε περίοδο μεγάλης συγκέντρωσης και υπερέντασης, μετά από την ολοκλήρωση 3 κεφαλαίων, άρχισα ν’αυτονομούμαι αισθητά από τη βιβλιογραφία, και από όλες τις μέχρι τότε μορφές αισθητικής προσέγγισης που γνώριζα, και ουσιαστικά μπήκα στην περίοδο της αρχικής και συστηματικής πλέον σύλληψης της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης, όπως την εισηγήθηκα και τη διαμόρφωσα στη συνέχεια, επανασυνδεόμενος και με την προηγούμενη εργασία μου για την Κοινωνική διαίρεση της εργασίας (Κ.Δ.Ε.), την οποία αναβάθμισα και ανασυγκρότησα με το Ιδεολογική κριτική και αισθητική (Praxis), που εξέδωσα αμέσως μετά το διδακτορικό (τουλάχιστον ένα σημαντικό μέρος της). Η νέα δημιουργική και αυτόνομη όσο μπορούσα πλέον μορφή σκέψης, διαπραγμάτευσης και γραφής επανασυνδεόμενη και με την μπρεχτική αποστασιοποίηση (πάντα και μέσα στο πνεύμα του Λέϊσυ) μας εισάγει σε μια διαρκώς δραματική διαλογική, ιδεολογική, αμφισβητησιακή, ανοιχτή και συνάμα αποστασιοποιημένη μορφή  θεωρητικοποίησης, με την οποία αναδεικνύεται όλο και πιο πολύ η πράξη. Η ανάγκη της πράξης, ο άνθρωπος και ο συνάνθρωπος. Η πράξη για τον άνθρωπο και τον συνάνθρωπο. Ειδικά δε μετά  τη συστηματική μελέτη – διερεύνηση  που έκανα στη συνέχεια  της Αρνητικής διαλεκτικής (Payot) του Αντόρνο και με βάση αυτήν, το συμπέρασμα που έβγαλα ήταν ότι η αντιπαράθεση της Κριτικής θεωρίας με τη φιλοσοφία της πράξης συνίσταται στο ότι προέχει  η πράξη, πιο γκραμσιανά σκεπτόμενος, αλλά και πέραν απ’ αυτήν. Η Φρη Τζαζ με είχε απελευθερώσει από κάθε μορφή βεβαιότητας, ενώ η αποστασιοποίηση  του Λέϊσυ μου έδωσε ώθηση και κουράγιο για νέες αυτόνομες και καινοτόμες θεωρητικοποιήσεις.

Η ελεύθερη δημιουργικότητα έτσι αναδεικνύεται πριν και πάνω από όλα στη νέα κρίσιμη κατάκτηση – κατάσταση της θεωρίας και της πράξης, καλλιτεχνικής και κοινωνικής, όπως ήταν και στην περίπτωση του Σκλάβου.  Κυρίως όμως μας εισάγει στην προκλητική περιπέτεια χωρίς τελειωμό της υπό σύλληψη – συγκρότηση Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης, βασικά περισσότερο γκραμσιανά σκεπτόμενος και δρώντας.

* * *

Η θεωρητικοποίηση μας εδώ είναι συγκρότηση ως ένα βαθμό και αυτοβιογραφική: Η εμπλοκή (implication) του υποκειμένου, η στράτευση του υποκειμένου, του ανθρώπου, του εγώ δια της πράξης. Έτσι τα κείμενά μου είναι συγχρόνως και αυτοβιογραφικά, αλλά θεωρητικά μετακριτικά δοκίμια. Πρόκειται για ένα είδος υβριδιακών κειμένων- θεωρητικοποιήσεων, που έτσι προσπαθούν να θέσουν ένα τέλος στην από καθέδρας θεωρία, την τυπική – φορμαλιστική. Η θεωρητικοποίηση έτσι γίνεται συγκεκριμένη, απτή, μάχιμη, και βέβαια πάντοτε διαλογική. Και κατά τον Γκράμσι της φυλακής, δεν θα πρέπει να ξεχνούμε ότι δεν υπάρχει καμία θεωρητικοποίηση έξω από το σκεπτόμενο και δρων υποκείμενο…

* * *

 

Σήμερα βέβαια η Φρη Τζαζ της εποχής εκείνης έχει ξεχαστεί, και έτσι έχει χαθεί το απελευθερωτικό περιεχόμενό της, η διαρκής τάση προς την πνευματική αφύπνιση  και το ανοιχτό πνεύμα που επέφερε, τη μόνιμη ανησυχία, πνευματική και διανοητική – ιδεολογική που δημιουργούσε, το άνοιγμα του ορίζοντα που καλλιεργούσε, την αφύπνιση που δεν σταματούσε να προκαλεί. Μέσα στο γενικότερο σύγχρονο ιδεολογικό και πνευματικό τοποίο βέβαια δεν ξέρω αν μπορούσε να υπάρχει η Φρη Τζαζ που γνωρίσαμε τότε, ακόμη αμφισβητησιακή, ερευνητική, ανοιχτή… Το μοντέλο βέβαια της Φρη Τζαζ ήταν πολύ διαφορετικό από αυτό της αφηρημένης τέχνης, και ειδικότερα της γλυπτικής του Σκλάβου. Όμως μεθοδολογικά μας έδωσε μια σημαντική ώθηση για την όλη έρευνά μας, με το ανοιχτό χαρακτήρα ειδικότερα της δραματικής αναζήτησής της. Μετά την έντονη παλαιότερη αναζήτησή μου στο θέατρο, στο σινεμά και στις εικαστικές τέχνες, η Φρη Τζαζ  έδωσε μια άλλη διάσταση, επαναφέροντας στη μνήμη την αξεπέραστη πάντοτε μπρεχτική αποστασιοποίηση (Λέϋση) και το διαρκή αυτοπροσδιοριμό-αυτοσχεδιασμό της, ειδικά στην εκδοχή του Σ. Παπαδημητρίου.

Έτσι βοηθήθηκα και εγώ ν’αυτοσχεδιάζω συνέχεια σε επίπεδο αισθητικής-θεωρίας πολιτισμού κ.τ.λ. πάντοτε με κάποια απόσταση από κατεστημένες  ιδεολογίες, που φάνταζαν πανίσχυρες, σχολές κατά κανόνα πάντα δογματικές και κλειστές. Εξάλλου ο Γκράμσι, το έργο του οποίου είχα μελετήσει μόλις εκδόθηκε στην χώρα¹ μας, με την βαθύτατη  διαλεκτική όσο και αντινομική σκέψη του, είχε εισάγει στην κριτική του του σχηματικού μαρξισμού του Μπουχάριν², την έννοια της πράξης, η οποία ουσιαστικά άνοιξε ένα νέο ριζοσπαστικό φιλοσοφικό και γενικότερα θεωρητικό ρεύμα: Φιλοσοφία της πράξης, αλλά κατ’ εμέ και πράξη…

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Α. Γκράμσι, Οι διανοούμενοι, Παρελθόν και παρών, Οργάνωση της κουλτούρας, Στοχαστής.

2.  Βλ. Α. Γκράμσι, Ο ιστορικός υλισμός και η φιλοσοφία του Μπ. Κρότσε, Οδυσσέας.

 

Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

NEA ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ: ΜΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ

 

I. Η όλη σύλληψη και επεξεργασία με επίκεντρο και αναφορά κ.τ.λ. της όλης αυτής μακρόχρονης υπόθεσης θα έλεγα ότι είναι η εντελώς προσωπική: Η Νέα κριτική θεωρία και πράξη:

Ως μαθητής του Πουλαντζά¹ και του Οζόφσκι²  ασχολούμαι συστηματικά ήδη από την εποχή της χούντας με τις:

- Κοινωνιολογία των δομών, των τάξεων, των θεσμών, των πρακτικών. Θεωρία της κοινωνικής διαστρωμάτωσης και της κοινωνικής συνείδησης.

- Κοινωνιολογία των κινημάτων

- Κοινωνιολογία της εργασίας

- Μικροκοινωνιολογία

- Γενική – σφαιρική κοινωνιολογία: Ιστορικοκοινωνικό γίγνεσθαι- δομές – πρακτικές. Προσέγγιση δομική και λειτουργική συγχρόνως: Δομολειτουργική

- Κοινωνιολογία των θεσμών, των γεγονότων (faits), των πολιτιστικών – πολιτισμικών πρακτικών, εκθέσεων, εκδηλώσεων: Rétrospectives, μεγάλες αναδρομικές εκθέσεις, συλλογές κ.α. Πολιτιστικοί φορείς και νεο-αλλοτρίωση, πολιτισμικής διάστασης. Ο βιωμένος κόσμος, οι θεωρήσεις του κόσμου, οι ιδεολογίες-ιδεολογικές μορφές. Η μοντέρνα τέχνη.

- Κριτική – κοινωνική θεωρία της αλλοτρίωσης, της πραγμοποίησης και της ορθολογικοποίησης.

- Συστηματική προσπάθεια ανεύρεσης και αποκατάστασης της διαλεκτικής του γενικού με το ειδικό και αντίστροφα στις δεδομένες ιστορικές στιγμές: Διασυνδέσεις, διαδράσεις, αλληλοδράσεις, αλληλοεπιδράσεις, ωσμώσεις, συνθετικότητα. Προσέγγιση στατική και δυναμική: Η στιγμή σε συνδιασμό με το γίγνεσθαι. Το πρόβλημα των στιγμών (instances ή moments) και των δομών εν τω γίγνεσθαι, που ανέδειξε με τη διατριβή του ο Πουλαντζάς στη συνέχεια της θετικής θεωρητικοποίησης του Κέλσεν και η αλτουστριανή νεοσυντηρητική παλινδρόμηση.

-Κριτική της κοινωνίας του θεάματος, της βιομηχανίας, της κουλτούρας, της υποκουλτούρας, της υποβάθμισης της κουλτούρας και της αποκουλτουροποίησης.

Με βάση αυτές τις προσεγγίσεις και επεξεργασίες, αποτέλεσμα των μακρόχρονων ερευνών μου, πρoέτασσα πάντοτε το βασικό θεώρημά μου – ως ένα σημαντικό βαθμό αποτέλεσμα και της εμπειρίας μου του κινήματος για την ανάγκη του ανυπέρθετου ξεπεράσματος της κοινωνικής διαίρεσης της εργασίας (Κ.Δ.Ε.). Στη συνέχεια συστηματοποίησα τις συγκεκριμένες (δεν ασχολήθηκα ποτέ με τις λεγόμενες εμπειρικές έρευνες, καθόσον τις θεωρώ απλή αναπαραγωγή διαφόρων ιδεοληψιών, ψευδαισθήσεων, παθολογιών κ.λπ.) και θεωρητικές έρευνες μου, με προεξάρχουσες τις έρευνες για το εποικοδόμημα: πολιτικό, ιδεολογικό, πολιτισμικό κ.α. Από την άποψη αυτή ήταν καθοριστική η επίδρασή μου από τους αντορνικό Αντονιόνι και τον γκραμσιανό Παζολίνι. Και ως συμπέρασμα όλης αυτής της εναγώνειας όσο και επισταμένης αναζήτησής μου προέχει σήμερα η κριτική του νέου πολιτισμικού – ιδεολογικού (: glamour)  εποικοδομήματος, που δημιούργησαν και επέβαλαν οι ολιγάρχες. Προς τούτο έχουν  καθοριστική σημασία και μερικοί εξαιρετικοί,  φωτισμένοι, οραματιστές πολιτισμικοί παραγοντες - φορείς: Ζερβός, Ιόλας, Π. Γκιουνγκανχάϊμ, Μπάγελε, Βορρές, Κωστάκης, Πολύπλανο (Ν. Παπαδάκης), Δεσμός, Πιερίδης, Μ. Δημητριάδη κ.α.

Από όταν υποχώρησαν οι πρωτοπορίες (μέσα της δεκαετίας του 1970) έχει ιδιαίτερη σημασία η  βίωση των εγκαινίων (vernisages)  των εκθέσεων και ιδίως  των μεγάλων επί σειρά ετών, ως  ένα υποδηλωτικό των βαθύτερων ιδεολογικών τάσεων  και καθοριστικό κοινωνικό, πολιτισμικό – επικοινωνιακό γεγονός, με κάθε φορά ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο. (Βλ. Μπένζαμιν). Συγχρόνως έτσι τηλεσκοπείται  μέσω των εκθέσεων,  για να παραφράσω τους Μπένζαμιν – Αντόρνο, η κοινωνία, το κοινωνικο-πολιτισμικό γίγνεσθαι. Έτσι έρχεται η άμεση και η έμμεση επιβεβαίωση  - επαλήθευση³ της πολιτισμικής – ερευνητικής ύπαρξης, υπόστασής μου, και βγαίνουν πάντα νέα συμπεράσματα – διαπιστώσεις (με βάση πάντα  τη διαδοχή των vernissages) για το  σύγχρονο σύνθετο – πολύπλοκο και αντιφατικό πολιτισμικό γίγνεσθαι.

Οι μεγάλες εκθέσεις, με αντίστοιχο κάθε φορά κοινό - θέατρο σε παράταξη  του σύγχρονου κόσμου. Του απο-ιδεολοκοποιημένου  κόσμου, που μόνο μέσω της κουλτούρας και των μεγάλων πολιτιστικών εκδηλώσεων προσπαθεί να αυτοπροσδιοριστεί, ακόμη και να υπάρξει διαφορετικά από την κυρίαρχη αλλοτρίωση. Αλλά και εδώ αναπαράγεται σε ευρύτερη μάλιστα κλίμακα  η αλλοτρίωση. Πρόκειται ουσιαστικά για την επαναλαμβανόμενη  αναπαραγωγή του κατεστημένου συστήματος, αν και κάθε φορά  νέας μορφής-εκδοχής. Το σύστημα  αναζητεί να διαφοροποιηθεί μέσω της τέχνης και της κουλτούρας, αλλά ουσιαστικά δεν κάνει τίποτα άλλο από την αναπαραγωγή των νεκρών, των αλλοτριωμένων δομικά – κοινωνικών σχέσεων: Αυταπάτη (illusion) ελευθερίας – καλλιέργειας, επίφαση κουλτούρας: αναπαραγωγή της αλλοτρίωσης, και πρώτιστα της πολιτισμικής.

Παρόλα αυτά έζησα έστω και έμμεσα – χωρίς βέβαια αυταπάτες –  κάποιες στιγμές ανάσας, μια επίφαση  ότι κάτι γίνεται, καθόσον κανείς δεν γλυτώνει από την αναπαραγωγή του συστήματος…  Η  Νέα κριτική θεωρία και πράξη είναι ολικά αρνητική – κριτική σύλληψη – αυτόνομη θεωρητικοποίηση, που αναζητά εναγώνεια την απελευθέρωση, απελευθέρωση πρακτικών, αναζήτηση νέων χειραφετησιακών μορφών τέχνης και κουλτούρας, εναλλακτικών γενικότερα λύσεων, και δεν υποχωρεί, ούτε ενδίδει ακόμη και στην πιο ποιοτική και ουσιαστική εκδήλωση. Η αλλοτρίωση πρέπει να ξεπεραστεί στην πράξη και όχι ν’αναπαράγεται σε βελτιωμένες εκδοχές.

 

ΙΙ. Το εποικοδόμημα είναι πάντα αποτέλεσμα του υπερπλεονάσματος, του υπερκέρδους του μονοπωλιακού καπιταλισμού, όπως έλεγε ο Σουήζη. Οι σχετικά κριτικές – πολιτισμικές νησίδες που αναφύονται στο εσωτερικό του (κυρίως από το 1945 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970), δεν ξεφεύγουν από τον γενικό κανόνα. Απλώς η ισχυρή οντότητα της οραματικής προσωπικότητας κάνει τη διαφορά, την οποία δέχεται αναγκαστικά το σύστημα. Αυτό όμως δεν αλλάζει με την ύπαρξη και δράση κάποιων τέτοιων εξαιρέσεων. Αντίθετα αναδιοργανώνεται διαρκώς και γίνεται όλο και πιο αλλοτριωτικό, ληστρικό, αυταρχικό, αποτρόπαιο.

 

ΙΙΙ. Με βάση τη μελέτη των κειμένων του Μαρξ, και ειδικότερα  του Οζόφσκι⁴ και του μοναδικού τότε κειμένου του αριστερού, δηλαδή  του απο-αλτουσερικού ως ένα σημαντικό βαθμό, Πουλαντζά⁵ για τις κοινωνικές τάξεις, αλλά και πρωταρχικά την όλη κοινωνικοπολιτική και ιδεολογική γνώση και εμπειρία μου, κατέληξα στο συμπέρασμα – θέση ότι δεν υπάρχει περίπτωση να γίνει η παραμικρή ουσιαστική αλλαγή στην κοινωνική – ταξική δομή της κοινωνίας, χωρίς τη ριζική αλλαγή της Κ.Δ.Ε. Προς τούτο κατέτεινε και η νέα πρακτική του κινήματος μετά τον Μάη.

Σε κάθε περίπτωση έπρεπε το θέμα να μελετηθεί επισταμένα  και σε νέες βάσεις, καθόσον  οι κοινωνίες του ύστερου καπιταλισμού ήταν πολύ διαφορετικές  από αυτές του λεγόμενου φιλελεύθερου καπιταλισμού των μέσων του 19^ου αι. Με βάση ακόμη και τη γνώση του έργου του  Μαρκούζε, του Σουήζη, του Μπελελέμ, του Μαντέλ – ακόμη δεν είχα μελετήσει  το ιστορικό έργο του Γκορζ, φίλου του Μαρκούζε –, αρχίζω να επισημαίνω το θέμα. Η όλη διερεύνησή μου στη συνέχεια με βάση και τη μελέτη των κειμένων του Γκορζ, του Φρηντμάν,  του Ντε λα Γκράσα κ.α., αρχίζει να με οδηγεί σε νέες θεωρητικοποιήσεις, με αναφορά και στο τότε κίνημα βάσης των εργατών στη Γαλλία, την Ιταλία, την Ελλάδα κ.λ. Το κίνημα της αυτοδιαχείρισης στη Γιουγκοσλαβία την ίδια περίοδο,  καθώς και η μελέτη της κριτικής κοινωνιολογικής σχολής και γενικότερα της Σχολής της φιλοσοφίας της πράξης της Ουγγαρίας κ.τ.λ. κατέτειναν προς την ίδια κατεύθυνση. Και στο υπόβαθρο ο Γκράμσι των εργατικών συμβουλίων, της οργανικής κουλτούρας, της ιδεολογικής ηγεμονίας κ.τ.λ.

 

IV. – Αισθητική⁶

-  Κριτική θεωρία

-  Κοινωνιολογία και  φιλοσοφία της τέχνης και της κουλτούρας

-  Κριτικά πολιτισμικά μοντέλα

-  Θεωρία πολιτισμού – σύγχρονο πολιτισμικό

-  Σύγχρονη πολιτισμική ιστορία

-  Πολιτισμική κληρονομιά

-  Νέα ανθρωπολογία και τέχνη

-  Νέα Κριτική θεωρία και πράξη

 

Παγκοσμιοποίηση:

-  Μετακριτική

-  Μεταφιλοσοφία

-  Μετα-αισθητική

 

V. Κριτική της  συνθήκης του Μάαστριχ (η οποία διέλυσε την Ευρώπη) και του Ευρωπαϊκού συντάγματος. Κριτική της απορρύθμισης. Tα κινήματα κατά της παγκοσμιοποίησης, της ενιαίας σκέψης κ.τ.λ. Προς ένα εναλλακτικό κοινωνικό σχέδιο, και σχέδιο οργάνωσης της κοινωνίας. Tα εναλλακτικά κινήματα ως αποτέλεσμα της κοινωνικής κριτικής και της κριτικής του κυρίαρχου πολιτισμού, και πρωταρχικά του  προυτουκτιβίστικου μοντέλου.

 

VΙ. Νέα Κριτική θεωρία και πράξη από την περίοδο λίγο πριν το 1^ο μνημόνιο και εδώ, ως συστηματική πλέον θεωρητική απάντηση στην επερχόμενη βαθειά κρίση. Γενικό Συμπέρασμα:

Μετά από 4-5 δεκαετίες κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού, είναι απόλυτη ανάγκη η επιστροφή του κοινωνικού. Διαφορετικά ο νεοφασισμός θα είναι γεγονός.

Μέσα στο πλαίσιο της συστηματοποίησης της γενικότερης κριτικής μας στο σύστημα, ιδρύσαμε το blog,  Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη. Ο τίτλος αυτός εκφράζει και κωδικοποιεί  την όλη ερευνητική και επιστημονική προσέγγισή μας, όπως έχουμε εξηγήσει και σε άλλα σημεία, και συγχρόνως θελήσαμε να αποτελέσει αναφορά, το στίγμα του γενικότερου προσανατολισμού μας στις νέες συνθήκες που διαμορφώθηκαν, καινοτομώντας και δημιουργώντας συγχρόνως αυτόνομα θέσεις κριτικής θεωρητικοποίησης, με επίκεντρο, αναφορά την πράξη και για την πράξη.  Την αυτόνομη και δημιουργική θεωρητική και συνάμα κοινωνική, πολιτική, ιδεολογική κ.α. πράξη.

Υπονοείται ότι η ονομασία των blog, Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη συμπίπτει και εκφράζει επιγραμματικά, και συγχρόνως κυριολεκτικά, την όλη ερευνητική επιστημονική και γενικότερα θεωρητική και αγωνιστική πρακτική, πορεία, υπόστασή μου.

  

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ

 Με τη  βοήθεια ενός φοιτητή μας από κατατακτήριες εξετάσεις με πτυχίο πληροφορικής, δημιουργήσαμε το blog Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη σε μια περίοδο έντονων αναζητήσεων, συζητήσεων και νέων ερευνών και επαναπροσδιορισμών που έφερε η κρίση και στη συνέχεια το πρώτο μνημόνιο. σε όλα τα εξώφυλλα των βιβλίων μου είχα φωτογραφίες έργων μοντέρνων καλλιτεχνών,  έτσι σκέφτηκα ότι το blog έπρεπε να έχει μια σύνθεση από έργα ή τμήματα έργων μοντέρνων πάντοτε καλλιτεχνών, ώστε να υπογραμμίζει καλύτερα, να δίνει το στίγμα γενικότερα των όλων ερευνών και αναζητήσεών μου, τόσο στον χώρο της Αισθητικής όσο και στο χώρο της Νέας κριτικής θεωρίας που θέλαμε να συστηματοποιήσουμε, με επίκεντρο πάντα την πράξη. Έτσι επέλεξα  γραμμές και σχήματα από τον Μοντριάν, τον Μάλεβιτς, και δημιούργησα με τη βοήθεια του φοιτητή αυτού, ονόματι Α. Μήταλα, μια σύνθεση υποδηλωτική του μοντερνιστικού πάντοτε πνεύματός και του πνεύματος των ερευνών μου.

Τρεις μαύρες οριζόντιες γραμμές, μεταφορά από έργα του Μοντριάν, διαφορετικού πλάτους, η μια στο πάνω μέρος οι δύο με μια μικρή απόσταση μεταξύ τους στο κάτω, μια εκ των οποίων πιο πλατιά,  αρκετά υποδηλωτικές των δυσκολιών που πρέπει να υπερνικούμε στην όλη έρευνά μας, αν θέλουμε να κάνουμε κάτι το σοβαρό: δυο κόκκινα τετράγωνα, ένα μεγαλύτερο, του Μάλεβιτς αριστερά, και ένα μικρότερο σε μαύρο πλαίσιο του Μοντριάν δεξιά, στο πάνω μέρος, και στη μέση με καλλιτεχνικά στοιχεία  ο τίτλος του blog. Ήταν  μια σύνθεση, σαν μια από τις πολλές που έχω κάνει για αφίσες του κινήματος.

Σήμα  λοιπόν - μανιφέστο, με περισσότερες σηματοδοτήσεις και υπονοήσεις:

Πως, θα ξεφύγουμε από τις τρεις οριζόντιες μαύρες γραμμές, και ειδικότερα από τις δύο κοντινές στο κάτω μέρος;  Δεν υπάρχει η ακριβή καθετότητα του μινιμαλισμού. Υπάρχει η έκφραση  της βαθύτερης απαισιοδοξίας, η απαισιοδοξία  της σκέψης αλλά και της πράξης,  για να παραφράσω τον Γκράμσι.

Στη συνέχεια ότι στρογγυλά τραπέζια οργάνωσα  είχαν  και στις σχετικές προσκλήσεις και αφίσες μοντέρνες συνθέσεις δικής μου έμπνευσης, με βάση πάντοτε σχήματα και μορφές από τη μοντέρνα τέχνη.  Έρευνα και θεωρητικοποίηση και δια των συνθέσεων των προσκλήσεων και των αφισών μου. Στην εποχή της κυριαρχίας της χούντας των αγορών, η μοντέρνα τέχνη και αισθητική ήταν και είναι μια κάποια διέξοδος.

Το σχέδιο της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης είχε συλληφθεί, συγκεκριμενοποιούνταν και προχωρεί σαν ολικό, πολυεπίπεδο,  πολύπλοκο, εναλλακτικό, και το brog έκτοτε έχει πλήθος αναρτημένων κειμένων και βίντεο από τις εκδηλώσεις μας. Στη νέα περίοδο που μπαίνει τώρα  προετοιμαζόμαστε για νέες αναρτήσεις δικών μας κειμένων και συνεργατών μας.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1.      Βλ. Ν. Πουλαντζάς, Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις, Θεμέλιο 2Τ.

2.      St. Ossowski, Η ταξική δομή στην κοινωνική συνείδηση, Κάλβος

3.      Βλ. και τις παρατηρήσεις για τα vernissages  του W.Benjamin  στο  Passages Cerf.

4.      Βλ. ib.  σημ. 1

5.      Βλ. Ν. Poulantzas, Les classes sociales dans le capiralisme  aujourd’ hui, Points.

6.      Για τα κρίσιμης σημασίας θέματα που αναφερόμαστε στο εδάφιο IV βλ. τα βιβλία μας, Θεωρία πολιτισμού, Ψηφίδα, τ. Ι και ΙΙ, Προς την μεταπαγκοσμιοποίηση, Ζήτη, Η εποχή της καθορισμένης άρνησης, Αρμός.