ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ, ΤΕΧΝΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Κυριακή 17 Δεκεμβρίου 2023

ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΛΩΤΙΝΟ ΣΤΟΝ ΑΝΤΟΡΝΟ: ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΛΩΤΙΝΟ ΣΤΟΝ ΑΝΤΟΡΝΟ: ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

Ι. Δύο βασικές έννοιες-καταστάσεις-υποστάσεις σύμφωνα με την ορολογία του Πλωτίνου, χαρακτηρίζουν τη νεωτερική, για την εποχή του, φιλοσοφική θεώρηση-σύλληψή του, στην εμμενή πορεία της φιλοσοφίας προς την πιο προχωρημένη στον αρχαίο κόσμο εκδοχή της πνευματικότητας, στοχαστικότητας. Το εν και η ενόραση. Με βάση και με επίκεντρο αυτές η φιλοσοφία και γενικότερα η σκέψη, παίρνοντας αισθητή απόσταση από το τότε πραγματικό, αλλά και γενικότερα, τον κόσμο, κάνει μια ιστορική καμπή προς την αυτονόμηση ως τέτοια, δηλαδή ως φιλοσοφία, και επικεντρώνει πλέον το ενδιαφέρον της στην στοχαζόμενη ακόμη και αυτοστοχαζόμενη νέα αυτή κατάσταση.

O πυρήνας της πλωτινικής φιλοσοφίας, είναι το απόλυτα υπερβατικό Εν-Αγαθό, αιτία προέλευσης, απαρχή και σκοπός όλων των υπόλοιπων υποστάσεων και όντων που μετέχουν σε αυτές. Η σύλληψη αυτή του Πλωτίνου, αποτέλεσμα-απόσταγμα του διαλόγου του με πολλούς φιλόσοφους και διανοούμενους της αρχαιότητας, σύγχρονους και προθύστερούς του, με τις μεγάλες φιλοσοφικές σχολές της εποχής του, αλλά και της αρχαιότητας γενικότερα χωρίς ν’ακολουθεί την ιστορική σειρά της εμφάνισής τους, κ.α. κατορθώνει κυρίως μια σύνθεση μεταξύ πλατωνισμού και αριστοτελισμού, δίνοντας βέβαια μια μεγαλύτερη σημασία στον Πλάτωνα-πλατωνισμό, σύνθεση βέβαια αρκετά αυτονομημένη, και κατά πολλούς ειδικούς εντελώς αυτόνομη από όλη την προηγούμενη φιλοσοφία.

Η πλωτινική ψυχή είναι μια διαρκώς μεταβαλλόμενη συγκροτησιακή - διαμορφωτική δύναμη, ποιητική αιτία του αισθητικού κόσμου που κοσμεί και διοικεί όλο το Σύμπαν, σύμφωνα με το αιώνιο νοητικό πρότυπο του Νου.

Η προβληματική του Πλωτίνου ξεκινά από τον Πλάτωνα, και με βάση αυτόν και τον Αριστοτέλη σχετικά με τη φύση της σκέψης, της διάνοιας, αλλά και σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί πέραν από τη διάνοια (το νου), δηλαδή το Ένα (Εν), πηγαίνει πολύ πέραν από αυτούς.

Ο άνθρωπος ξεκινώντας από τον αισθητό κόσμο, πρέπει μέσω της ενδοσκόπησης να ανέλθει στην Ψυχή, στη σκέψη, και από τη σκέψη-διάνοια στο ένα και έτσι να εκπληρώσει εξ ορισμού μια μυστική ένωση με τον θεό, σύμφωνα με το δάνειο-επίδραση του Πλωτίνου από τα μυστικιστικά ρεύματα που είχαν διαδοθεί κυρίως μετά τον Αριστοτέλη, και ίσως ως αντίδραση στον ορθολογισμό του. Αλλά ο θεός αυτός στον Πλωτίνο είναι πολύ διαφορετικός από τους θεούς των θεολόγων και των θεολογούντων. Είναι μια μυστηριακή ενωποιητική-ρυθμιστική, υπερβατική υπόσταση που κατά κάποιο τρόπο καλύπτει τα κενά της φιλοσοφίας και δίνει λύσεις στις αδυναμίες τότε ξεπεράσματος των αντινομιών της (ή και των αδυναμιών της), ιστορικού πάντοτε χαρακτήρα. Έτσι ο Πλωτίνος εισάγει την υποστασιοποίηση του Ενός και συγχρόνως αναδεικνύει σε κεντρική την Αισθητική: Ωραίο, ωραιότητα (συμμετρία, πυθαγορισμός κ.α.).

Άλλα βασικά στοιχεία της φιλοσοφίας του Πλωτίνου:

- Η κίνηση είναι το απόλυτο ως ενότητα των δύο αντιθέτων, του χρόνου και του χώρου.

- Η μόνη αληθινή αφήγηση είναι η κίνηση του πνεύματος, τίποτε άλλο.

- Το απόλυτο είναι η άρνηση της άρνησης.

Η λύση που υπάρχει είναι μόνον από τη σκοπιά, την οπτική του επαναστατικού ανθρωπισμού. Επιβάλλεται δηλαδή με κάθε τρόπο, παρά τις δυσχερείς κοινωνικές συνθήκες που δημιούργησε ο ύστερος καπιταλισμός, η αναζήτηση με κάθε τρόπο ενός νέου Aufhebung^1*, ξεπεράσματος δια της κατάργησης του συστήματος.

ΙΙ. Από την κυριάρχηση στην απελευθέρωση

Η απόλυτη ανάγκη ξεπεράσματος, διάλυσης της κυριάρχησης σε όλες τις μορφές της. Η ανάγκη κατάργησης της αρχής της κυριάρχησης¹ (principe de la domination) και αντικατάστασή της από την αρχή της αυτονομίας και του αυτοπροσδιορισμού του ανθρώπου.

ΙΙΙ. Το θέμα της μορφής, των μορφών, της διαδοχής των μορφών. Ιστορικότητα και προτεραιότητα των μορφών. Το περιεχόμενο αλήθειας των μορφών. Άρα ο διάλογος θα γίνεται δια μέσω των μορφών, για τη σύλληψη (εμμενή) κατανόηση των μορφών, της ερμηνείας τους κ.τ.λ., αλλά και της βαθειάς ουσιαστικής επικοινωνίας με αυτές. Τα γενικότερα θέματα της αρνητικής αισθητικής του μοντερνισμού (ή της μοντέρνας τέχνης). Επιτακτική ανάγκη για συστηματική προσέγγιση, αλλά κυρίως για αντισυστημική θεωρητικοποίηση, ως πράξη συνειδητής άρνησης, αντίστασης, αλλά κυρίως ως συνειδητή πράξη αναζήτησης του ξεπεράσματος του ολικά αλλοτριωμένου και αλλοτριωτικού συστήματος. Αισθητοκαλλιτεχνική, πολιτική, ιδεολογική και κοινωνική πρωτοπορία.

Οι θετικές επιπτώσεις σε επίπεδο σκέψης, θεωρίας, θεώρησης του κόσμου από την πρωτοπόρα καλλιτεχνική πράξη, από τη μοντέρνα-μοντερνιστική γενικευμένη, συστηματική πρακτική των πρωτοποριών: Η ριζική αλλαγή των όρων της προβληματικής, η εισαγωγή άμεσα ή έμμεσα δυναμικών και ανοιχτών μοντέλων, η ανάδειξη της ανάγκης για αυτόνομο και αυτοθεσμιζόμενο αυτοπροσδιορισμό.

Από την άποψη αυτή έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη νεώτερη κριτική θεωρία:

- Η ιστορική εισφορά του Μαρξ στην κριτική προσέγγιση της αλλοτρίωσης και της ιδεολογίας (ιδεολογική αναστροφή ή αντιστροφή), ως βάση της μοντέρνας αισθητικής.

- Η ιστορική τομή από τον Λωτρεαμόν (αναστροφή).

- Η ιστορική τομή από τους Μάλεβιτς και Μαγιακόφσκι.

- Η (μετα)κριτική θεωρητικοποίηση της αλλοτρίωσης μεσα από τις μορφές της μοντέρνας τέχνης από τον Αντόρνο, στη συνέχεια του νεαρού Λούκατς.

- Η εισφορά της μοντέρνας τέχνης στη νεώτερη σύλληψη του ανθρώπινου και κοινωνικού γίγνεσθαι, στη βαθύτερη συνειδητοποίηση του ανθρώπου, στη σύλληψη και διαμόρφωση του νεοανθρωπιστικού προτάγματος με όρους Φρόμ και Μαρκούζε.

- Το μέγα θέμα της ιδεολογικής αναστροφής ή αντιστροφής και η εισφορά, η αντίδραση, η πρακτική της μοντέρνας τέχνης (Γκ. Ντεμπόρ – Ρ. Βανεγκέμ).

- Μορφή: γνώση, ιδεολογία, επικοινωνία, συνειδητοποίηση.

- Η νεοανθρωπιστική προβληματική μέσω της μοντέρνας τέχνης.

- Το νέο επαναστατικό ανθρωπιστικό πρόταγμα.

IV. Το γενικότερο πνεύμα αμφισβήτησης, άρνησης, κριτικής των καλλιτεχνικών πρωτοποριών. Παρά τη δομική απαισιοδοξία τους, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις μιας ενιαίας, λίγο-πολύ, θετικής-αισιόδοξης προοπτικής.

Ενός κλίματος (δεκαετία 1960-20), που η δυνατότητα ριζικής αλλαγής είχε γίνει ευρύτερη συνείδηση, πιστευτή, ορατή (crédible και visible).

- Προς τη μετα-αισθητική της μοντέρνας τέχνης στην εποχή της μεταπαγκοσμιοποίησης.

- Μορφολογική-μορφική ανάλυση. Προσέγγιση της μοντέρνας τέχνης και της μοντέρνας γλυπτικής, ειδικότερα.

- Ο μοντερνισμός στη γλυπτική.

- Το πρόβλημα του υλικού, matériau γενικά στη μοντέρνα τέχνη, στη μοντέρνα γλυπτική ειδικότερα.

V. Η μορφική ανάλυση είναι και αισθητική. Ο κεντρικός πλέον χαρακτήρας που έχει από τον ύστερο Αντόρνο και εντεύθεν το μικροδομικό μοντέλο² για τη σύλληψη, προσέγγιση και θεωρητικοποίηση με ένα συνθετικό – κριτικό – πάντοτε τρόπο των εμμενών τάσεων του συστήματος αλλά και της μοντέρνας τέχνης προς την πλήρη αποσπασματικότητα. Προς μια γενικευμένη κομματιαστική – αποσυνθετική (éclatée) κατάσταση, η οποία είναι αναγκαίο να ανασυγκροτηθεί, ν’αναδομηθεί συνθετικά – κριτικά, υπό την οπτική πάντοτε του αναγκαίου και επιβαλλόμενου ξεπεράσματος: της απελευθέρωσης.

Εσωτερική και εξωτερική προσέγγιση της μοντέρνας τέχνης, της γέννεσης, της εξέλιξής της κ.τ.λ., με βάση το εν και την πλωτινική ή την πλωτινικής έμπνευσης στοχαστικότητα. Με βάση τον αριστερό χεγκελομαρξισμό που συνειδητοποιεί την ιστορική σημασία της ενιαίας σύλληψης της κίνησης της κοινωνίας, με βάση πάντοτε την ιδέα του ενός, δηλαδή την ενιαία σύλληψη –θεώρηση των πάντων από τον Πλωτίνο στην κίνησή τους, στη συνέχεια του Ηράκλειτου, προέχει πλέον εφεξής η ενιαία δυναμική σύλληψη της τέχνης με την κοινωνία στο γίγνεσθαί της και στις διαλεκτικές-ιστορικές αλληλοεπιδράσεις τους, όσο και αν το σύστημα παράγει εμμενώς και επιβάλλει συνεχώς την αποσπασματικότητα, σε τέτοιο βαθμό που μια μη συνειδητή θεώρηση να μην μπορεί να συλλάβει τη βαθύτερη ενότητα του σύγχρονου είναι και γίγνεσθαι προς την ανατροπή. Το ελάχιστο είναι το όλον λέει ο Αντόρνο. Δεν χάνεται η ολότητα ποτέ, που τόσο είχε συλληφθεί η αξία της από το νεαρό Λούκατς, σε τέτοιο βαθμό που να την θεωρεί ως συνθήκη sine que non κάθε συνειδητής απελευθερωτικής στάσης. Η εμφαίνουσα αποσπασματικότητα, για να χρησιμοποιήσουμε ένα ιδεολογισμό, κρύβει τη βαθύτερη ενότητα του είναι-γίγνεσθαι.

Συγχρόνως δεν θα πρέπει η σκέψη να χάσει από τον ορίζοντα της τη δυνατότητα που κρύβει η εμμενής διαδικασία - πολύ συχνά μάλιστα άγρια – για αποσπασματοποίηση, αν συνειδητοποιηθεί από την πρωτοπορία για το ξεπέρασμα αυτής της ολικά αλλοτριωτικής κατάστασης. Ένα λοιπόν, πλωτινικής έμπνευσης, δυναμικό και υπερβαίνων την αλλοτρίωση δια της πράξης, της ιστορικοκοινωνικής και αισθητικής πράξης.

Το ζητούμενο είναι πως την εκτεταμένη, τη συστηματική μορφική-μορφολογική προσέγγισή μας της μοντέρνας τέχνης θα τη μετατρέψουμε, θα την αναβαθμίσουμε σε αισθητική. Η προσέγγιση μας αυτή είναι συγχρόνως και προϋπόθεση της αισθητικής ανάλυσης. Η μορφική – μορφολογική ανάλυση δεν είναι και αισθητική, ούτε είναι αρκετή για να φθάσουμε σε αυτήν. Μόνο στον ύστερο Αντόρνο (Berg³) υπάρχει αυτή η θέση, χωρίς να επαναλαμβάνεται στην Αισθητική θεωρία⁴.

O εσωτερικός- εσωτερικευμένος διάλογος με τους καλλιτέχνες και το έργο τους.

Η ειδική σημασία, η εισφορά της ριζοσπαστικής μοντέρνας τέχνης.

Ο κεντρικός χαρακτήρας της μπενζαμιν-αντορνικής θεωρητικοποίησης περί Μοντερνισμού - Μοντέρνας τέχνης. Το μοντέρνο σχέδιο κατά τον Χάμπερμας, η μοντερνιστική τέχνη κατά τον Greenberg. Adorno και Greenberg.

Η θεωρητικοποίηση περί μοντερνιτέ του Η. Lefebvre.

Ο τραγικός μοντερνισμός κατά τους Γκολντμάν - Λεφέβρ, στη συνέχεια του νεαρού Λούκατς.

VΙ. Το νέο μοντέρνο σχέδιο στην εποχή της μεταπαγκοσμιοποίησης.

Λεπτομερής και συστηματική μορφική-μορφολογική ανάλυση της μοντέρνας τέχνης, λεπτολόγα (fine⁵). Ακόμη λείπει ένας σημαντικός αριθμός προκαταρκτικών ερευνών και κειμένων. Παρόλα αυτά σήμερα για εμάς, με βάση και τη μακρόχρονη διδακτική εμπειρία μας, ο στόχος αυτός είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί. Δεν θα πρόκειται για μια αισθητική γενικά, αλλά της μοντέρνας τέχνης: Ζωγραφικής, γλυπτικής κ.α.

Ο μετασχηματισμός του μορφικού - μορφολογικού - σε αισθητικό (κοινωνικό-ιστορικό) με ενιαίο τρόπο δεν είναι ούτε εύκολος, ούτε προφανής ως διαδικασία, ενώ πάντοτε συνυπάρχουν. Είναι όμως απόλυτα αναγκαίος, για να μπορέσουμε να πούμε ότι έχουμε αισθητική θεωρία. Γενικότερα δε ισχύει η θέση ότι η μορφολογική ανάλυση ως τέτοια ελάχιστη σημασία έχει για την αισθητική, αν και απόλυτα αναγκαία, η πρώτη βαθμίδα.

Η "μετάφραση" αυτή του μορφικού σε αισθητική (με βάση πάντοτε την κριτική θεωρία της αλλοτρίωσης) ως μια εξ ορισμού αντιαλλοτριωτική οντότητα-υπόσταση, είναι η προϋπόθεση sine qua non για την αισθητική. Το μορφικό έτσι χάνεται, διαχέεται, αποκωδικοποιείται μέσα στο αισθητικό. Ισχύει όμως, κατά τον Αντόρνο του Berg⁵ και το αντίστροφο. Μόνο στο βαθμό που το αισθητικό διαλύεται μέσα στο μορφικό έχει νόημα η όποια αισθητική. Η διαλεκτική εσωτερικής-εξωτερικής ανάλυσης της μοντέρνας τέχνης πρέπει να υπάρχει και να εκδηλώνεται σε όλες τις στιγμές, όπως υπάρχει στην ίδια τη μοντέρνα τέχνη.

Από την άλλη όλες οι μεγάλες αισθητικές επαναστάσεις, εκδηλώθηκαν και πραγματοποιήθηκαν σε επίπεδο μορφών και δια των μορφών. Οι αντινομίες του συστήματος, η κρίση και η κυριάρχηση του Λόγου υπάρχουν δια των μορφών και σε επίπεδο μορφών. Η εμμενής ανάλυση - προσέγγιση της ιστορικής εξέλιξης των μορφών, από τον Όμηρο μέχρι σήμερα, δείχνει μέσα από την περιπέτεια της, την περιπέτεια του ανθρώπου, τη συνεχή διαδικασία υποδούλωσης, υποταγής του την κυριάρχηση (domination). Είναι τραγικό, αλλά οι διάφορες εκλάμψεις της τέχνης και της σκέψης, μερικά διαφωτιστικά διαλύματα της ανθρωπότητας και του Λόγου δεν απέτρεψαν την ολική καταστροφή, την πλήρη απώλεια της αυτονομίας του υποκειμένου, την πλήρη παράδοση-υποταγή του ανθρώπου στην κυριάρχηση.

VΙΙ. Τα κείμενά μας αισθητικής έχουν πάντοτε αναφορές στους (μεγάλους) πρωτοπόρους καλλιτέχνες, και επιδιώκουν συστηματικά τον διάλογο, ο οποίος γίνεται κατά κανόνα ένας εσωτερικευμένος διάλογος με τους καλλιτέχνες της πρωτοπορίας και το έργο τους, όπως και με τους φιλόσοφους και τους κριτικούς θεωρητικούς της τέχνης και της κοινωνίας.

Συνεχής θεωρητικοποίηση της διαλεκτικής του ξεπεράσματος, της εμμενούς τάσης της πρωτοπόρας πάντοτε τέχνης και σκέψης προς τον αυτοπροσδιορισμό, την αυτονόμηση, το ξεπέρασμα, ως πραγματοποίηση – συγκεκριμενοποίηση – υποστασιοποίηση του ανατρεπτικού-υπερβατικού – πνευματικού ενός.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1*. Α. Βασικός εισηγητής στη νεώτερη φιλοσοφία, στη συνέχεια του Πλωτίνου, του Aufheburg ήταν ο Χέγκελ, τον οποίο ξανανακάλυψε η Σχολή της Φρανκφούρτης και ο νεώτερος γενικότερα ουμανισιτκός μαρξισμός. Όμως υπάρχει και η επίσης νεώτερη ιταλική αντίδραση ενάντια στον Χέγκελ και τη διαλεκτική του Aufhebung από τον Ντε λα Βόλπε, τον Νέγρι, τον Τρόντι, κ. α. στις δεκαετίες του 1960 και 70, παρά τον επαναστατικό βερμπαλισμό της, οδηγούσε σε μια αντιδιαλεκτική, αντικειμενιστική φιλοσοφία, αντιανθρωπιστική, νεοσυντηρητική και μάλιστα σε μια από τις πιο σκληρές εκδοχές.

Β. Aufhebung: Κατά τον Ζ. Ιππολίτ (J. Hippolyte, γάλλο νεο-ανθρωπιστή μεταπολεμικό φιλόσοφο, μεταφραστή της Φαινομενολογίας του πνεύματος του Χέγκελ στα γαλλικά, μια ιστορική μετάφραση-αναφορά παγκόσμια, ο όρος αυτός μεταφράζεται δύσκολα μονολεκτικά στα γαλλικά. Για αυτό πρότεινε ως μετάφραση το dépassement ή τη suppression, ή το dépassement και τη suppression συγχρόνως. Το ξεπέρασμα ή την κατάργηση (εννοείται της φιλοσοφίας) ή το ξεπέρασμα και την κατάργηση (της φιλοσοφίας) συγχρόνως.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Β. Φιοραβάντες, Η εποχή της καθορισμένης άρνησης, Αρμός, κεφ. «Από την διαλεκτική του Λόγου στην κυριάρχηση. Από την κυριάρχηση στην απελευθέρωση;», σσ. 481-527.

2. Βλ. Τh. Adorno, Berg, Gallimard και Β. Φιοραβάντες, Θεωρία πολιτισμού, Ψηφίδα, τ. ΙΙ.

3. Βλ. Ιb.

4. Βλ. Th. Adorno, Théorie esthétique, Klincksieck.

5. Βλ. τις σημειώσεις από τα μαθήματα. Το πρόβλημα είναι πώς θα αναβαθμιστεί αυτή η ανάλυση σε αισθητική. Βλ. ακόμη τις σημειώσεις από το Σεμινάριο Αισθητικής, δεδομένου ότι δυσκολεύονται πάρα πολύ οι φοιτητές.

6. Βλ. Ιb. σημ. 2.

ΦΡ. ΣΑΤΛΕ: Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ – Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ

Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΦΡ. ΣΑΤΛΕ: Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ – Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ

…. υπάρχει κάτι άλλο μέσα σε αυτή την ιδέα της ελευθερίας ως αυτονομία της ειδικής θέλησης που προσέλαβε, για να την συγχωνεύσει η πειθαρχική ηθική, ανάμεσα στα άλλα, το ότι είναι ένα καθήκον να επιβάλλει την ελευθερία της και αυτό μέχρι την εξέγερση.

Fr. Châtelet

Φ. Σατλέ: Η φιλοσοφία ως απελευθέρωση. Η απελευθέρωση δια της φιλοσοφίας. Aκριβέστερα:

Η απελευθέρωση μόνο μέσα από τη φιλοσοφία. Για το λόγο αυτό η φιλοσοφία συνιστάται και σε ένα μεγάλο παιδαγωγικό σχέδιο. Αυτή πρέπει να διδαχθεί με απλό και εύληπτο τρόπο, ακόμη και με γλώσσα πεζή, προκειμένου να γίνει κατανοητή, κτήμα όλου του κόσμου. Δε μιλούμε για λαϊκή φιλοσοφία, αλλά για τη φιλοσοφία την ίδια. Για το λόγο αυτό τα μαθήματα του δάσκαλου Σατλέ όσο και τα κείμενά του υπηρετούσαν αυτόν τον σκοπό, και ως ένα σημαντικό βαθμό το πέτυχαν, παραμένοντας πάντοτε φιλοσοφία. Επρόκειτο περί άθλου, που μόνο ένας στρατευμένος και απόλυτα συνειδητοποιημένος-ουμανιστής-αγωνιστής φιλόσοφος μπορούσε να το κατορθώσει. Και ακριβώς ο δάσκαλος ήταν αυτό το μεγαλειώδες συνειδητό δημιούργημα της κοινωνίας, της ιστορίας, του κινήματος, των συγκυριών σε διαρκή άρνηση, αμφισβήτηση, αντίσταση… Πηγαίνοντας προς τα πίσω και ιδίως στην αποκαρδιωτική δεκαετία του 80-90, τη δεκαετία της άγριας απομαρξιστικοποίησης στη Γαλλία, ακόμη και της διαβολοποίησης του μαρξισμού ενάντια στο ρεύμα, πάντοτε αυτόνομος και πάντοτε κριτικός-contestataire-μέχρι τέλους. Η ζωή υπάρχει, κατά τον Σατλέ, έχει νόημα μόνο για τη φιλοσοφία, φιλοσοφώντας την για να την αλλάξουμε, για να παραφράσουμε την 11η θέση για τον Φόϋερμπαχ του Μαρξ, στην οποία του άρεσε να αναφέρεται συνέχεια. Ή τουλάχιστον να τη βελτιώσουμε. Για αυτό ήταν σε μόνιμο πόλεμο για το κράτος, με το σύστημα, αλλά έπρεπε πάντοτε, όπως έλεγε, να μπορούμε να διαπραγματευόμαστε, γιατί διαφορετικά δεν υπήρχε καμία δυνατότητα να κερδίσουμε το παραμικρό. Έτσι δημιούργησε το μεγαλεπήβολο College international de philosophie, ως νέο θεσμό, ως (το) χώρο ελεύθερης διδασκαλίας της φιλοσοφίας. Στην πορεία βέβαια και ο θεσμός αυτός (όπως και τόσοι άλλοι) εκφυλίστηκε μέσα στο σάπιο και διεφθαρμένο ολικά κυρίαρχο σύστημα.

Σατλέ: κριτική του κυρίαρχου κρατισμού.

- Διδακτορικό (Thèse): Logos et praxis¹.

Ενάντια στον DIAMAT.

Σατλέ: «Προσπαθώ να είμαι μαρξιστής».

- Eνάντια στη Σχολική και Πανεπιστημιακή Φιλοσοφία (Philosophie Scolaire et Universitaire - PSU), όπως αποκαλούσε τη φιλοσοφία που διδασκόνταν στη Μέση Εκπαίδευση και συνήθως και στα Παν/μια ο Σατλέ.

-Η φιλία (Η Philia) η ίδια, και μάλιστα σύμφωνα με την αρχαιοελληνική παράδοσή της, ως προϋπόθεση της φιλοσοφίας, της σκέψης, της έρευνας, της διδασκαλίας.

- Φιλοσοφία και σύγχρονη κουλτούρα. Φιλοσοφία πάντοτε ενάντια στο σύστημα, αποσπασματική² (fragmantaire), ακόμη και στοιχειώδης (rudimantaire), απλή, όχι όμως απλοϊκή.

- Ενάντια στα faux semblants (ψευδαισθήσεις, προσποιήσεις).

- H παραδειγματική εμπειρία του Παν/μίου Vincennes-Paris 8.

- Εισαγωγή στο Παν/μιο της απέξω δύναμης (R. Seherer).

Fr. Châtelet.: Κινητοποίηση των δυνάμεων της τέχνης.

Κουλτούρα, Εκπαίδευση, Bildnug.

Η έννοια της κουλτούρας είναι μια πολεμική έννοια (Fr. Châtelet - Th. Adorno).

Προς τον συγγραφέα-δημιουργό.

Ποιος έχει φόβο της φιλοσοφίας;

Το έργο του Σατλέ δύσκολα διαχωρίζεται από τη χειρονομία του, τη φωνή του, την παρουσία του, που έδινε σώμα και δύναμη στη σκέψη του.

Ο λόγος του ήταν κοφτερός, διαφωτιστικός, είτε ήταν επεξηγηματικός, είτε πολεμικός και συγχρόνως κυριαρχικός. Χωρίς αυτόν τον λόγο, τη χειρονομία, τη φωνή, την όλη παρουσία του Σατλέ, δεν υπάρχει η φιλοσοφία του, η θεώρηση, η στάση του. Ακομη και η φιλοσοφία γενικότερα.

Η εκφραστικότητα του Σατλέ ήταν μοναδική, καθηλωτική, μαγευτική.

Βασικός πάντοτε στόχος του ήταν η κίνηση προς την ουσία, πέραν από την όποια εικόνα, εντύπωση, χωρίς ιδεολογήματα και με αυστηρά μεθοδολογικό, επισημολογικό τρόπο.

Η αβίωτη δεκαετία του 1980: Αποσύνθεση του κινήματος. Τα χρόνια της κατεδάφισης, ιδεολογικής, πολιτικής, κοινωνικής, θεωρητικής. Της άγριας απομαρξιστικοποίησης-αποιδεολογικοποίησης, που ζούσε άκρως τραυματικά ο Σατλέ. Παρόλα αυτά η φιλοσοφία κατά τον Σατλέ ήταν μια κατάσταση του πνεύματος, της θέλησης διαρκούς διαμαρτυρίας, άρνησης, αντίστασης. Συγχρόνως, ο Σατλέ ζούσε άκρως τραυματικά την όλη διαδικασία απομαρξιστικοποίησης, που ήταν και μια περίοδος προϊούσας από-ιδεολογικοποίησης, με όλες τις επιπτώσεις στη σκέψη, την τέχνη και την κουλτούρα.

Κατά τον Σατλέ η φιλοσοφία αντιτίθεται πάντοτε στο κράτος, ακόμη και αν αυτό δεν είναι ολοκληρωτικό, καθώς και σε κάθε ακόμη και ολίζοντα λόγο.

Το σύστημα, από την άλλη, τείνει να ενσωματώσει τη φιλοσοφία.

Για το λόγο αυτό πρέπει να συλλάβουμε και ν’αναπτύξουμε τη φιλοσοφία χωρίς σύστημα³, αλλά και ενάντια στο σύστημα.

Η ανεξάντλητη αντιστασιακή και αμφισβητησιακή δύναμη της φιλοσοφίας, η οποία ενυπάρχει σε αυτή με δαιμονικό τρόπο, όπως το δαιμόνιο του Σωκράτη ή ο δυονησιασμός του Νίτσε.

Σατλέ: Φιλοσοφία: Μια κριτική της πολιτικής φιλοσοφίας του Κράτους σε όλες τις μορφές του, καθώς και μια συστηματική, ολική κριτική της ιδεολογικής λειτουργίας του κράτους κ.τ.λ. Μέσα σε αυτό το αδιέξοδο της σκέψης και της πράξης, έγινε απόλυτη ανάγκη να επαναδραστηριοποιηθεί η δαιμονική δύναμη της φιλοσοφίας, όχι ως μια ανορθόλογη πράξη, αλλά ως μια πράξη που αποσκοπεί σε μια νέα και κριτική ορθολογικότητα.

Η φιλοσοφία είναι μια κριτική δύναμη, με την έννοια του κρίνειν, της ορθολογικής ικανότητας.

Πρόκειται για ένα λογικό αναρχισμό, που αποσκοπεί σε μια κριτική του θεσμοθετημένου.

Θέσιμο σε αμφισβήτηση της φιλοσοφίας, η φιλοσοφία σε αμφισβήτηση, το πρόβλημα της φιλοσοφίας ως διαρκής αμφισβήτηση συνιστά την ενότητα, την ιδιαιτερότητα, τη βασική έκφραση του έργου του Σατλέ.

Υπ’ αυτή την τριπλή οπτική, η γλώσσα αποκτά, πάντοτε κατά τον Σατλέ, έναν κεντρικό χαρακτήρα. Το πρωταρχικό δε πάντα καθήκον του φιλόσοφου, είναι η καταγγελία των ψευδοεννοιών⁴.

Η επικοινωνιακότητα της φιλοσοφίας στηρίζεται, πάντα κατά τον Σατλέ, στη διαρκή αποσαφήνιση των εννοιών, στο ασταμάτητο ορισμό και την ανασκευή των εννοιών και των όρων.

Η «απόλαυση του ορισμού⁵», ο φιλοσοφικός λόγος, γενικότερα, συγκροτεί έναν αστερισμό, μια συμπύκνωση, ένα βηματισμό δυναμικό, σε διαρκές γίγνεσθαι, που εμπεριέχει την ίδια την ουσία της φιλοσοφίας και της γλώσσας (language).

Βασικές έννοιες της όλης διαρκούς κριτικής φιλοσοφικής αναμέτρησης του Σατλέ ήταν η αλλοτρίωση, η πρόοδος, η διαλεκτική, η Δύση, η επανάσταση κ.α.

Με βάση αυτές τις έρευνες και θεωρητικοποιήσεις μπορεί να συγκροτηθεί μια γενικότερη σύγχρονη κριτική φιλοσοφία, και έτσι να διαμορφωθεί ένας κατανοητός, ορθολογικός διάλογος. Μόνον έτσι θα γίνει ένα αποτελεσματικό, καρποφόρο, ουσιαστικό έργο, ένα έργο πάντοτε σύγχρονου φιλόσοφου του Δήμου, ή του φιλόσοφου του Δήμου με σύγχρονους και κατανοητούς όρους.

Σατλέ: Εμπιστοσύνη στη γλώσσα (langage), στην απλή και κατανοητή γλώσσα από όλους.

Βέβαια όσο απλή και κατανοητή και αν είναι ή γίνει η γλώσσα, η γλώσσα αυτή θα είναι, θα παραμείνει μια γλώσσα του φιλόσοφου, ή ακόμη μια φιλοσοφική γλώσσα με τη δική της εσωτερική λογική. Και από την αντινομία αυτή δεν ξέφυγε και ο μεγάλος Σατλέ, ο μεγάλος αγωνιστής, ο μεγάλος φιλόσοφος, και εξίσου ο μεγάλος δάσκαλός Σατλέ γενικά, αλλά και εμένα προσωπικά^2*. Η φιλοσοφική θεώρηση του Σατλέ ήταν και παράμεινε πάντα αγωνιστική, του αγωνιστή, για το κίνημα, τον διαρκή αγώνα. Η φιλοσοφία ήταν ταυτόσημη με την απελευθερωτική θεωρία, απαραίτητη προϋπόθεση της απελευθέρωσης, και βέβαια οπωσδήποτε όσο διαρκεί ο καπιταλισμός, της άρνησης, της αντίστασης, της αμφισβήτησης, της πράξης.

L. Goldmann: Όχι στην κοινωνιολογία, όχι στη φιλοσοφία. Aντίθετα: Φιλοσοφική κοινωνιολογία, με επίκεντρο την έννοια της σημαντικής δομής.

Fr. Châtelet. Όχι κοινή γλώσσα, ούτε σχολική ή νορματιβιστική «φιλοσοφική» γλώσσα. Γλώσσα, απλή, ανθρώπινη, άμεση, τρέχουσα, αλλά φιλοσοφία με αυτή τη γλώσσα, ακηδεμόνευτη, ελεύθερη, ανεξάρτητη έναντι στο κράτος και γενικότερα το σύστημα.

Αναγκαία φιλοσοφική χρήση της γλώσσας, που σε τελική ανάλυση είναι η ίδια η φιλοσοφία. Αλλά το πρόβλημα ακόμη και έτσι, της εκ των πραγμάτων δημιουργίας μιας φιλοσοφικής γλώσσας, παραμένει.

Ο θεωρητικός ή ο θεωρησιακός Σατλέ συναντά μέσω της γλώσσας τον πρακτικό, τον ζωντανό, τον παθιασμένο Σατλέ, συγκροτώντας έτσι τον ορθολογικό-κριτικό λόγο του σε μια ενιαία οντότητα. Πρόκειται για τον Unetisme με προέλευση τον επαναστάτη ουτοπικό σοσιαλιστή Φουριέ.

Πρόκειται συγχρόνως για μια αδογμάτιστη φιλοσοφία, και που μάλιστα στρέφεται ενάντια σε κάθε δογματισμό, με έμφαση στη διαρκή αναζήτηση των βημάτων των ορθολογικών υποδείξεων.

Και μάλιστα εν μέσω γενικευμένων αβεβαιοτήτων η φιλοσοφική σύλληψη και πρακτική του Σατλέ προσφέρει μια ασφάλεια και μια ανύψωση πνευματική και ηθική, μια γενναιοδωρία χωρίς ομοιότητα με άλλες θεωρήσεις. Είναι ξεχωριστή. Έχει ένα μοναδικό τόνο, μια μοναδική αναζήτηση της αλήθειας, υπέρτατο στόχο της φιλοσοφίας, η οποία έτσι υπερβαίνει τη μελαγχολία του απομαγευμένου κόσμου, ειδικά μετά την κατάρρευση του ανύπαρκτου σοσιαλισμού⁶.

Σατλέ. Το φιλοσοφικό του όραμα, η αντίληψη του για τη λαϊκή φιλοσοφία συνιστάται σε μια απελευθερωτική πάντοτε φιλοσοφία, σε μια φιλοσοφία της απελευθέρωσης, αριστεροχεγκελιανής-μαρξικής έμπνευσης.

Η διαλεκτική του σύντομου χρόνου, σύγχρονες συνθήκες και του μακροχρόνιου, ορίζοντα: θεσμοί, κράτη, κ.α.

Η έννοια της συγκεκριμένης χρονικότητας.

Σύντομος και μακρύς χρόνος.

Η διαλεκτική είναι μια praxis στην αρχαία Αθήνα.

Η πρακτική της διαλεκτικής ή η διαλεκτική ως πρακτική

Η μεγάλη θεματική του Σατλέ για το ξεπέρασμα της φιλοσοφίας που αναπτύσσει στο Logos et Praxis⁷.

Διαρκής αναζήτηση του «πνεύματος της εποχής» (ésprit du temps).

Ανάγκη ενός νεο-ουμανιστικού ουνιβερσαλισμού (καθολικισμού).

Σατλέ: Προς το ξεπέρασμα της φιλοσοφίας. Το αναγκαίο και το επιβαλλόμενο εμμενώς ξεπέρασμα.

Άρνηση της φιλοσοφίας καθαυτής.

Η μαρξιστική επανάσταση αρνείται τον ιδεαλισμό⁸, ο οποίος δέχεται τη θέση ότι το είναι περιορίζεται στη Σκέψη (ή στο σκέπτεσθαι).

Φιλοσοφία: Θεωρητικοποίηση (Conceptualisation) του πραγματικού, με έμφαση στην αναζήτηση των δυναμικών, διαλεκτικών στιγμών του.

Η φιλοσοφία αναζητά εναγώνεια την ένταξη-ολοκλήρωσή της με τη μοντερνιτέ, ως υπέρτατη έκφραση της ιστορικής συγχρονικότητας (contemporaneité). Πρόκειται για μια ενδογενή ριζοσπαστικότητα της φιλοσοφίας, η οποία αντιβαίνει ενδογενώς στην αφηρημένη σκέψη. Η φιλοσοφία έτσι μέσα στον ριζοσπαστισμό της είναι και παραμένει συγκεκριμένη.

Η ανυπέρβλητη ανάγκη για κριτικά μαθήματα φιλοσοφίας.

Το μέλλον της φιλοσοφίας. Μετά το τέλος της φιλοσοφίας του Χέγκελ προς το θάνατο της φιλοσοφίας, και αυτόν του λόγου;

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1*. Ως προς την αποσπασματικότητα, βασική διάσταση της σύγχρονης, ακόμη και της μοντέρνας φιλοσοφίας, όπως και η αντισυστημικότητα ή ακόμη και η αντισυστηματικότητα, η δομική στάση της ενάντια στο σύστημα γενικότερα, η φιλοσοφία του Σατλέ έχει μεγάλες ομοιότητες με αυτή του Αντόρνο, ακόμη δεν φθάνει ως προς μερικές απόψεις, ή ως προς μερικά θέματα σε μια παρόμοια κατάσταση με αυτή του Αντόρνο. Ο Σατλέ δεν ηταν φρανκφουρτιανός, ούτε το επιδίωξε ποτέ, περιοριζόμενος ως προς τις αναφορές και τις κύριες έρευνες του στους Σωκράτη-Πλάτωνα, Χέγκελ και Μαρξ, αναγνωσμένους θετικά, ιστορικά και πρώτιστα πολιτικά. Το απελευθερωτικό πρόταγμα του Σατλέ, πάντοτε κοντά στο ιδεώδες της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας (και στον Δήμο) και στον Μαρξ (όλον τον Μαρξ) παρέμεινε πάντοτε πρώτιστα ιστορικό-πολιτικό. Η ιστορία γεννήθηκε στην Αρχαία Ελλάδα (Αθήνα) και ταυτίστηκε με την Δημοκρατία. Η συνένωση αυτή παραμένει-πρέπει οπωσδήποτε να παραμείνει- ζωντανή και ενεργή, κατά το δάσκαλο Σατλέ, αν θέλουμε να προχωρήσουμε προς μια δικαιότερη και πιο ελεύθερη κοινωνία.

2*. Δυστυχώς παρακολούθησa το Ιστορικό Σεμινάριό του μεθοδολογίας μόνο για έναν χρόνο, γιατί ο Σατλέ εγκατέλειψε τον μάταιο τούτο κόσμο, λόγω των σοβαρών προβλημάτων υγείας που είχε, όταν είχα αρχίσει να μπαίνω στα βαθύτερα της όλης σύλληψής του, παρακολουθώντας σχεδόν ανελλιπώς το σεμινάριο μεθοδολογίας που έδινε στο σπίτι τους, λόγω των προβλημάτων υγείας, επί έναν χρόνο. Κατά τον Σατλέ η φιλοσοφία ταυτίζεται με τη διδασκαλία. Δεν υπάρχει διαφορετικά φιλοσοφία. Για αυτό επέμεινε στους γιατρούς, για καλή μου τύχη, να τον αφήσουν να διδάξει έναν χρόνο (έτσι μετά από την παρέμβαση του αγαπητού Γ. Καλεόδη (Καλιόρη), με δέχθηκε, και μάλιστα με χαρά, μετά από ένα τηλεφώνημά μου σε αυτόν, γιατί δεχόταν περιορισμένο αριθμό φοιτητών. Ο Σατλέ ήταν φίλος με τον άλλο καθηγητή μου τότε, τον O. Revaul d’ Allonnes, και βέβαια με τον Λ. Γκολντμάν, για τον οποίο είχe γράψει και ένα μικρό κείμενο, το οποίο μου το έδωσε. Με αποκαλούσε δε ο φίλος ο γκολντμανικός (le goldmanien), γιατί τότε μελετούσα συστηματικά το έργο αυτού του μεγάλου κοινωνιολόγου της τέχνης και της κουλτούρας, προκειμένου να κατανοήσω το έργο του Σκλαβου, για το οποίο έκανα το διδακτορικό μου.