Η ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΩΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ
Η ΕΙΣΦΟΡΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ
Η "Νέα
Κριτική Θεωρία και Πράξη" είναι ένας όρος που αναφέρεται κυρίως σε ένα ελληνικό
ακαδημαϊκό και πνευματικό κίνημα που αναπτύχθηκε από τα μέσα της δεκαετίας του
1990 και μετά και συνδέεται με το έργο νεώτερων ερευνητών. Δεν πρέπει να
συγχέεται με τη "Κριτική Θεωρία" της Σχολής της Φρανκφούρτης (Adorno,
Horkheimer, Marcuse, Habermas), αν και έχει επιρροές από αυτή. Είναι μάλλον μια
ιδιαίτερη ελληνική προσέγγιση, που επιχειρεί να ανανεώσει τον ριζοσπαστικό και
ελευθεριακό πολιτικό και κοινωνικό προβληματισμό.
Κύρια
χαρακτηριστικά και ιδέες:
1. Κριτική του
υπαρκτού σοσιαλισμού και της ιστορικής Αριστεράς:
Αρνείται τη
σταλινική παράδοση, αλλά και συγκεκριμένες μορφές σοσιαλδημοκρατίας και
ευρωκομμουνισμού. Θεωρεί ότι η Αριστερά χρειάζεται ριζική αναθεώρηση πέρα από
τις παραδοσιακές ιδεολογίες.
2. Έμφαση στη
δημοκρατία και την αυτονομία:
Υποστηρίζει
μια αυθεντική δημοκρατία (απευθείας, άμεση, συμμετοχική) και την αυτονομία του
ατόμου και των κοινοτήτων, συνδυάζοντας στοιχεία από τον ελευθεριακό
σοσιαλισμό, την πολυαρχία και τη βάση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου συμβίωσης.
3. Διεκδικεί
την κληρονομιά μιας "αναρχοσυνταγματικής" ή "ελευθεριακής
δημοκρατικής" πολιτείας:
Προτείνει ένα
πολίτευμα που συνδυάζει ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμικούς ελέγχους, αυτοδιοίκηση
και κοινωνικοποίηση της οικονομίας, χωρίς υποχρεωτικά κεντρικό σχεδιασμό.
4. Απόρριψη του
εθνικισμού:
Κριτική και
προς τις εθνικιστικές προσεγγίσεις της αριστεράς (π.χ. εθνικιστικές τάσεις στην
Ελλάδα), με στόχο μια ένωση πάνω από τα έθνη-κράτη.
5. Χρήση της
"πολυπαραγωγικής" προσέγγισης:
Επικεντρώνεται
στις πολλαπλές μορφές καταπίεσης (τάξη, φύλο, φυλή, περιβάλλον) και στη
διαθεματική μελέτη τους.
6. Σύνδεση
θεωρίας και πράξης:
Δεν περιορίζεται
σε αυστηρά ακαδημαϊκά πλαίσια, αλλά επιζητεί να συνδεθεί με κοινωνικά κινήματα,
αγώνες και πειράματα αυτοοργάνωσης (π.χ. αντi globalization κίνημα, κοινωνικά
εργαστήρια, αυτόνομες κοινότητες).
Κριτικές προς
τη "Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη":
1. Αφηρημένη
και δογματική: Παραμένει σε θεωρητικό επίπεδο χωρίς ρεαλιστικό πλάνο εφαρμογής.
2. Ασάφεια:
Μερικοί την κατηγορούν για ασαφείς προτάσεις και έλλειψη
συγκεκριμένης
πολιτικής στρατηγικής.
3. Έλλειψη
μαζικής απήχησης: Παρά τις συζητήσεις σε ακαδημαϊκούς και μικρούς κύκλους, δεν
έγινε ευρέως γνωστή στο ευρύτερο κοινό ή στα κόμματα.
Σημασία:
Παρά τις
κριτικές, η "Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη" συνέβαλε στη θεωρητική
ανανέωση της ελληνικής αριστεράς, στο διάλογο για τη μετά-σοσιαλιστική κοινωνία
και στη σύνδεση της πολιτικής θεωρίας με σύγχρονες προκλήσεις (παγκοσμιοποίηση,
περιβαλλοντική κρίση, κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας).
Αν
ενδιαφέρεστε να μελετήσετε το θέμα πιο βαθιά, προτείνονται τα blog
του καθηγητή Β. Φιοραβάντες, "Νέα
Κριτική Θεωρία και Πράξη" (1996), "Η Ελευθεριακή Δημοκρατία" (2000),
καθώς και συλλογικά έργα από το περιοδικό "Αντιθέσεις" και άλλες
σχετικές εκδόσεις.
Ο Βασίλης
Φιοραβάντες (γεν. 1952) είναι σημαντικός Έλληνας φιλόσοφος και καθηγητής, και η
σχέση του με το κίνημα της «Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης» είναι άμεση και ουσιαστική, καθώς συμβάλλει στο ίδιο πνευματικό και θεωρητικό
έδαφος, αλλά από μια κάπως διαφορετική οπτική. Δεν θεωρείται «μέλος» μιας
συγκεκριμένης ομάδας, αλλά είναι ένας διαλογικός φιλόσοφος, του οποίου το έργο
αλληλεπιδρά και επηρεάζει τους προβληματισμούς αυτού του χώρου.
Ας δούμε πώς
το έργο του εντάσσεται στους προβληματισμούς που περιγράψαμε:
1. Κοινή
ριζοσπαστική και κριτική βάση:
Ο
Φιοραβάντες, όπως και οι υποστηρικτές της «Νέας Κριτικής», προέρχεται από ένα
ριζοσπαστικό, αριστερό, αλλά αντι-δογματικό χώρο.
Το έργο του
είναι μια διαρκής κριτική τόσο στον υπαρκτό σοσιαλισμό όσο και στον
καπιταλισμό, με έμφαση στην αυτονομία, την ελευθερία και την ηθική διάσταση της
πολιτικής.
2. Έμφαση
στην ηθική και τη φιλοσοφική βάση της
πολιτικής.
Με προτάσεις
για νέες πολιτείες και νέα οικονομικά μοντέλα, ο Φιοραβάντες εμβαθύνει στη φιλοσοφική
και ηθική βάση μιας ριζοσπαστικής δημοκρατίας. Το κεντρικό του έργο
επικεντρώνεται στις έννοιες:
· «Φιλοσοφία της
δημιουργικότητας»: Η ιδέα ότι η πολιτική και η ιστορία δεν καθορίζονται από
νόμους, αλλά από τη δημιουργική πράξη, την ελευθερία και τη δυνατότητα του
νέου.
· «Ηθική της
Ατέλειας-Μη Τελεολογίας» (των μη τελεολογικών θέσεων και αντιλήψεων): Η άρνηση
ουτοπικών τελεολογικών και αποδοχή της ανολότητας (όχι στην δικτατορία της
ολότητας) και της διαδικασίας ως βάση για μια πιο αυθεντική κοινωνία.
Αυτά τα
θέματα αλληλεπιδρούν άμεσα με την αναζήτηση της «Νέας Κριτικής…», για μια μη
τελειωμένη, μη-αυταρχική, αυτονομητική πολιτική.
3. Κριτική
του Εθνικισμού και του Εθνικού Κράτους:
Ο Φιοραβάντες
είναι γνωστός για τη ριζική του κριτική στον εθνικισμό και το έθνος-κράτος ως
μορφές κοινωνικής οργάνωσης. Αυτή η θέση είναι συγγενής και βασική στην «Νέα
Κριτική Θεωρία», που απορρίπτει τον εθνικισμό ως πλαίσιο πολιτικής ανάπτυξης.
4. Σύνδεση με
τη δυτική φιλοσοφική παράδοση και την ιστορική κριτική σκέψη.
Μια σημαντική
διαφορά/συμπλήρωμα είναι ότι ο Φιοραβάντες είναι σε διάλογο με τη δυτική
φιλοσοφία (Kant, Hegel, Nietzsche, Heidegger), αλλά είναι πάντοτε κριτικός
απέναντι σε όποιο κλειστό σύστημα σκέψης. Δεν τον ενδιαφέρει η θρησκεία ως θεσμός, αλλά
με βάση τη θεολογία της απελευθέρωσης αναζητεί μια πηγή κοσμολογικών και ηθικών εννοιών (π.χ.
ελευθερία, δώρο, η αγάπη της κατανόησης, της αλληλεγγύης). (Βλ. και την έννοια
της χαριστότητας -sharité- που εισηγείται ο Βανεγκέμ.
Αυτή η προσέγγιση
προσφέρει ένα διαφορετικό πνευματικό βάθρο για την κριτική του καπιταλισμού και
την αναζήτηση μιας εναλλακτικής κοινωνίας, το οποίο μπορεί να συμπληρώνει τον
πιο κοσμικό-πολιτικό προβληματισμό της «Νέας Κριτικής…».
5.
Διαφορετική μέθοδος και προσανατολισμός:
Ο Φιοραβάντες
έχει μια φαινομενολογική-ερμηνευτική πρόθεση. Δεν προτείνει τόσο πολιτικά
συστήματα, όσο αναλύει τις φιλοσοφικές προϋποθέσεις για να σκεφτούμε τη
δημιουργικότητα, την ελευθερία και μια πραγματική κοινότητα. Η έννοιά του για
μια «πολιτική της αγάπης» ή μια «απελευθερωμένη κοινωνία» είναι περισσότερο
ηθικο-φιλοσοφικό πλαίσιο παρά πολιτικό σχέδιο.
Σύνοψη:
Συμπληρωματικός και Διαλογικός Χώρος
Ο Βασίλης
Φιοραβάντες δεν θεωρεί άμεσα την «Νέα
Κριτική Θεωρία και Πράξη» κίνημα ή σχολή. Ωστόσο, το έργο του είναι βασικό
αναγνωριστικό στοιχείο του ευρύτερου πνευματικού χώρου της ελληνικής
μετα-δογματικής, ριζοσπαστικής σκέψης από τη δεκαετία του '90 και μετά,
στοχεύοντας στη συγκρότηση μιας Σύγχρονης Κριτικής
θεωρίας και πράξης, με επίκεντρο τον άνθρωπο και χειραφέτησή του.
· Συμβάλλει
δίνοντας ένα βαθύ φιλοσοφικό και ηθικό υπόβαθρο για την κριτική του κράτους,
του εθνικισμού και του νεοφιλελευθερισμού.
· Προσφέρει
μια εναλλακτική γλώσσα (με φιλοσοφικές και γενικότερα θεωρητικές προεκτάσεις)
για να μιλήσει κανείς για ελευθερία, κοινότητα και δημιουργία.
· Ανοίγει το
διάλογο προς άλλες παραδόσεις, που η πιο κοσμική αριστερά συχνά αγνοεί.
Έτσι ο
Φιοραβάντες αναλαμβάνει το έργο της φιλοσοφικής θεμελίωσης και της πνευματικής βάθυνσης πολλών
από τις σύγχρονες εναλλακτικές τάσεις.
Για όσους ασχολούνται με την «Νέα Κριτική Θεωρία…», το έργο του Φιοραβάντε
αποτελεί απαραίτητο συμπληρωματικό και διευρυντικό διάβασμα.
